Đã lâu rồi ta xa rời nàng thơ vì những bộn bề của cuộc sống. Gần đây mới có cảm xúc lại, như gạn lớp bèo tấm che phủ mặt ao xưa vốn trong veo. Có những lúc đi xa nhà, lòng bâng khuâng cô liêu nơi đất khách quê người, chợt nhớ tới bài thơ được học thời phổ thông, xúc động đọc thầm câu được câu quên, tâm trạng như trải ra theo sông nước mênh mông mà lúc đó mới đồng cảm được với nhà thơ, mới hiểu được cái tình người ẩn giữa lớp chữ nghĩa. Hôm nay lần tìm lại được nguyên tác: …
TRÀNG GIANG Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài
Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệpCon thuyền xuôi mái nước song songThuyền về nước lại sầu trăm ngảCủi một cành khô lạc mấy dòng
Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiuĐâu tiếng làng xa vãn chợ chiềuNắng xuống trời lên sâu chót vótSông dài, trời rộng, bến cô liêu
Bèo dạt về đâu hàng nối hàngMênh mông không một chuyến đò ngangKhông cầu gợi chút niềm thân mậtLặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng
Lớp lớp mây cao đùn núi bạcChim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều saLòng quê dờn dợn vời con nướcKhông khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.
Bài thơ mở ra đã ùa ngay vào một không gian mênh mông của sông dài trời rộng và chủ thể cảm xúc với nỗi buồn chồng chất, "buồn điệp điệp". Sóng không xô bờ dào dạt, không dâng trào dữ dội, mà là những con sóng "gợn" như những xao động từng đợt dâng lên hạ xuống lớp lớp, nhẹ mà gặm nhấm nỗi lòng. Thuyền xuôi mái, cảm giác buông trôi, mệt nhọc. Trời đã về chiều, thuyền muốn về bến, chợ muốn tan, chim mỏi cánh muốn bay về tổ, nắng muốn tắt và sương muốn ập xuống. Hoàng hôn - thời khắc tàn úa của một ngày, mỗi phân cảnh của nó đang khắc lên từng khúc hiu hắt trong lòng chủ thể của bài thơ. Những "điệp điệp", "song song", "hàng nối hàng", bèo dạt mây trôi, những bờ xanh tiếp bãi vàng, ngồn ngộn nối tiếp tới vô tận như nỗi buồn miên man đang chảy không ngừng của nhân vật. Không gian như kéo dài ra mênh mông bốn phía, từ chiều ngang "sông dài, trời rộng", tới chiều thẳng đứng "nắng xuống, trời lên". Giữa cái hùng vĩ "lớp lớp mây cao đùn núi bạc" của thiên nhiên, phận người càng nhỏ bé đơn chiếc, "chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa", "lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu", trôi dạt vô định "củi một cành khô lạc mấy dòng". Cảm giác cô đơn, diệu vợi càng dâng lên thì song song với nó trỗi dậy nỗi thèm muốn một sự gặp gỡ, sum họp, "một chuyến đò ngang", một cây cầu nối hai bờ sông, thèm muốn một hơi ấm tình người, tiếng làng xa, khói bếp chiều lan tỏa. Thấm đẫm không gian là nỗi buồn và nhớ. Mở đầu bài thơ đã là buồn điệp điệp, kết thúc lại là nhớ, nhớ tới "dợn" người. Buồn gì? Cô liêu, đìu hiu, lưu lạc. Nhớ gì? Nhớ nhà, nhớ quê. Có thế thôi, vậy mà ngày xưa ta theo sách vở suy diễn phải là "nỗi buồn thời đại" của thi sỹ Huy Cận, để cho nó to tát, sâu sắc. Không, thơ chỉ mộc mạc vậy thôi. Như một nhà thơ (Nguyễn Bính?) đã nói, Thơ là tiếng lòng mình, nó phải truyền những rung động từ tim mình tới tim người đọc, nếu không nó chỉ là những câu chữ sáo rỗng.
Thơ là nghệ thuật khắc họa và truyền tải cảm xúc qua ngôn ngữ. Đọc một bài thơ phải đọc theo tâm trạng của nhà thơ khi sáng tác nó, phải đọc trong cái chỉnh thể của cả bài, chứ không phải tuần tự theo lối kể chuyện hết khổ 1 rồi đến khổ 2. Hơn mười năm mới hiểu được một bài thơ, khi mình đã đủ sự chín chắn, trải nghiệm, khi rơi vào bối cảnh tương tự, phiêu bạt đất khách quê người.
TB: Tìm được bài trò chuyện của chính Huy Cận về hoàn cảnh sáng tác bài Tràng Giang trên báo Văn nghệ quân đội
http://vannghequandoi.com.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=2293&catid=12:tac-gi-noi-v-tac-phm&Itemid=22
Một chiều thu 1939, tôi đi dạo trên bờ sông Cái (sông Hồng), bằng xe đạp, có đoạn dắt xe đi bộ, thấy buổi chiều trên đê và trên sông đẹp quá: Nắng chiều đã nhạt, mây đùn phía núi xa và man mác một nỗi buồn khó tả, nửa như gần gũi, nửa như xa vời quạnh hiu. Tôi dừng ở quãng bến Chèm (bây giờ là chân cầu Thăng Long) và vang lên trong tâm tưởng mấy câu lục bát:Tràng Giang sóng gợn mênh môngThuyền trôi xuôi mái, nước song song buồnRêu trôi luồng lại nối luồngVề đâu bèo dạt, mây lồng núi xaTôi còn định làm tiếp bài thơ bằng lục bát và đặt tên bài là Chiều trên sông… Nhưng đạp xe về nhà (ở số 40 Hàng Than) lại vang trong đầu nhạc điệu của thơ bảy chữ, âm hưởng Đường luật như quyến rũ tai tôi, cổ họng tôi và tôi liền chuyển mấy câu đầu sang thể bảy âm, bắt được ngay hai câu đầu:Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệpCon thuyền xuôi mái nước song songHai câu đầu này sẽ đứng vững nguyên cho đến bản thảo cuối cùng. Rồi tôi viết tiếp. câu thứ 3 không khó, nhưng đến câu thứ 4 thì thôi xao(1):Một chiếc bèo đơn lạc giữa dòng…
Một cánh bèo đơn lạc giữa dòng…
Củi một cành trôi lạc mấy dòng…Sau cùng đến bản thảo thứ 14 mới bật ra Củi một cành trôi khô lạc mấy dòng vừa tự nhiên vừa hàm ý sâu (đã chết khô rồi mà còn lạc mấy dòng). Chữ khô hơn hẳn chữ đơn, vì cái ý cô đơn sẽ toát lên từ toàn bài.
Đoạn 2 cũng phải tìm, nhưng có sẵn cảnh trước mắt: Các cồn nhỏ giữa sông… gió hiu hiu… và lại có trong tâm trí 2 câu của Chinh phụ ngâm,Non Kỳ lặng lẽ trăng treoBến Phì gió thổi đìu hiu mấy gờCho nên tôi viết ngay được câu Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu nhờ bà Đoàn Thị Điểm… gà cho… nửa câu
Đoạn thứ tư thì tôi học được chữ đùn trong bài Thu hứng của Đỗ Phủ (bản dịch của Nguyễn Công Trứ): Mặt đất mây đùn cửa ải xa. Và tôi viết Lớp lớp mây cao đùn núi bạc. Cả khổ thơ thứ tư thì tôi buồn hơn Thôi Hiệu nên mới hạ 2 câuLòng quê dờn dợn vời con nướcKhông khói hoàng hôn cũng nhớ nhàNhớ câu Yên ba giang thượng sử nhân sầu cốt để nói mình buồn hơn, cần gì phải có khói, sóng mới nhớ nhà.
Bài thơ không phải tả cảnh mà tả tâm hồn, trạng thái tâm hồn, hay nói đúng hơn là mượn cảnh để nói lòng mình, hồn mình…. Nói đúng hơn nữa là: Hồn đã nhập vào cảnh cho nến nói đến cảnh là nói đến hồn vậy.
Một gợi ý với người đọc: Cũng là cảnh trời nước mà sao trười nước trong Tràng Giang thì vắng lạnh thế, xa vắng thế buồn thê lương thế. Mà trời trong bài Đoàn thuyền đánh cá (mênh mông hơn vì là biển) mà không vắng lặng, mà lại vui, lại xôn xao một niềm hào hứng như con người đã làm chủ đất trời, Câu hát căng buồm cùng gió khơi. Cho hay văn thơ là con người, là trạng thái hồn người.
HC.
(1) Thôi xao: điển tích văn học về sự "lăn tăn" lựa chọn từ ngữ cho thích hợp
