III. Cơ chế nhập định
Trong các bài thu hoạch trước[1], Ba đã trình bày rõ ràng và chi tiết về kỹ thuật để nhập định, i.e. đưa mình vào trạng thái lạc và nhất tâm. Lần này, Ba nghĩ ra được một cách cụ thể hóa mối liên hệ giữa các yếu tố với nhau để đưa đến nhập định. Phương trình nhập định là cái mà Ba sẽ trình bày trong phần này dùng kèm theo một số thông tin trích dẫn từ những bài viết trước.
Với Ba, mục đích cuối cùng của việc tập thiền là giải thoát. Để làm được việc này thì cần phải kết hợp cả nội công (thiền định) và ngoại kích (giữ giới và điều chỉnh cuộc sống cho phù hợp với việc hướng thượng). Về phần nội công, mình có thể nương theo quy tắc dùng sự chú ý làm tâm điểm để biểu diễn sự định tâm tạm theo phương trình sau:
Focus = A*Object + (1 - A)*Mind_Monkeys
Trong đó:
+ Focus là sự định tâm, sự tập trung, là chất lượng của sự chú ý[2].
+ Mind_Monkeys là cái tâm lăn xăn, tâm con khỉ phá bỉnh mình lúc cố gắng nhập định. Nhiều khỉ hay ít khỉ. Lăn xăn chỗ này chỗ kia hay chỉ lăn lăn ở một chỗ. Chưa kể đến cái cường độ của sự lăn xăn. Nếu như số lượng tâm khỉ nhiều và cường độ dao động mạnh thì việc tập trung hướng sự chú ý vào đề mục rất là khó.
+ Object là đề mục mà mình dùng nó làm phương tiện để nhập định. So với tâm con khỉ thì cái đề mục (mặt trăng, hòn bi, ngọn lửa, chấm đỏ, v.v.) trông có vẻ rất đơn điệu. Chính sự đơn điệu này làm nản lòng sự chú ý vì không có gì …vui. Và như vậy sự định tâm dành phần lớn thời gian qua chơi với tâm con khỉ để rồi biến thành sự loạn tâm. Nhập định đâu không thấy, chỉ thấy …suy nghĩ chuyện đời.
Vậy thì làm cách nào để tự giúp mình đây? Có lẽ phải tìm hiểu rõ hơn về bản chất của tâm con khỉ, đề mục, sự chú ý, và cả mối tương tác giữa chúng.
A. Tâm con khỉ (Mind monkeys)
Như Ba đã nói ở trên số lượng và hoạt động của mấy con khỉ tâm là trở ngại lớn trong việc tìm kiếm sự định tâm. Việc giữ giới và điều chỉnh đời sống sinh hoạt cho lành hơn, hiền hơn, đơn giản hơn, ít bon chen hơn, ít tham dục hơn sẽ làm giảm đáng kể sự xuất hiện của chúng. Tất nhiên để làm được điều này thì cần rất nhiều thời gian, nỗ lực bản thân và gia đình, và phải có kế hoạch cụ thể. Trước mắt là mỗi khi chuẩn bị tập thì cũng nên giảm sự tương tác, bớt thu nạp thông tin loãng, tránh tin tức giựt gân, và tìm một chỗ tập cho êm ấm và ít tiếng ồn.
Dù làm gì thì khi bắt đầu tập cũng sẽ có mấy con khỉ tâm. Mình sẽ phải giải quyết mấy con khỉ này chứ không thể cố ngó lơ tụi nó được. Càng ngó lơ sẽ càng bị chúng quấy phá. Thôi thì đi tìm nhà của mấy tâm con khỉ này và phá sạch để tụi nó hết chỗ ở, chạy biến hết là xong. Trong sơ đồ phân loại ý thức của Sigmund Freud bên cạnh[3] thì phần nổi của tảng băng ý thức, Ý Thức, là cái phần mà các con khỉ vọng tâm nó chạy nhảy lung tung. Phần nổi ý thức này bao gồm những suy nghĩ, nhận thức, thấy biết các sự việc, hiện tượng xảy ra trong mình và xung quanh mình một cách rõ ràng, trực tiếp. Phần bên dưới (sát mặt nước) của ý thức là Tiềm Thức. Nơi đây lưu trữ những ghi nhớ, kiến thức học được, tích lũy được. Mặc dù, tiềm thức không được nhận biết trực tiếp trừ phi mình chủ động khơi dậy nó, nó vẫn có ảnh hưởng đến hành vi tâm lý của mình một cách gián tiếp. Sâu hơn tiềm thức là Vô Thức và Tự Ngã. Nơi đây có lẽ là bộ máy chính yếu chi phối tâm lý và hành vi của mình. Khu vực này chứa đựng các bản năng gốc, bản năng sinh tồn của mình: bản năng về tình dục, bạo lực, các nỗi sợ hãi, sự tự ti, mặc cảm, các ước vọng xấu xa và điên rồ nhất có thể. Đây có lẽ chính là nghiệp lực mà mình không thấy được nhưng nó chi phối toàn bộ cuộc đời mình.
Khi hiểu hơn về cấu trúc của tâm lý thì thấy rằng triệt tiêu hoàn toàn mấy con khỉ tâm là không phải dễ dàng vì tụi nó không phải chỉ sinh ra từ cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của mình mà chúng còn là sản phẩm tiềm ẩn của nghiệp lực đã tích lũy qua bao kiếp sống rồi. Chỉ cần có dịp là chúng lại nhảy ra, không cần báo trước. Dù sao cũng ráng loại bỏ chúng càng nhiều càng tốt. Nhưng loại bỏ thế nào?
B. Đề mục (Meditating object)
Trước tiên cần nhấn mạnh rằng đề mục chỉ là phương tiện để ta nhập định. Trong Đức Phật và Phật Pháp (ĐPvPP) và trong Vi Diệu Pháp (VDP), Đức Phật Shakyamuni có đưa ra bao nhiêu là đề mục để quán tưởng, suy niệm tùy theo tâm tánh của người tập thiền. Đề mục trước đây của Ba là mặt trăng vì nó mang năng lượng trung tính phù hợp để hóa giải cái tính nóng nảy của Ba. Khi cố quán cái mặt trăng thì sự chú ý kém và không duy trì được. Có lẽ cái thiếu sót[4] của đề mục mặt trăng (và các đề mục tĩnh khác) là nó tĩnh quá hoặc không mang những đặc tính nào đó để có thể thu hút và nắm giữ sự chú ý để đưa đến sự định tâm. Khi quán một đề mục đơn điệu như thế, chẳng mấy chốc cái tâm chán nản, lơ là xuất hiện còn cái sự chú ý thì chạy đi chơi với mấy thằng tâm lăn xăn rồi. Thành ra, nằm tập cả buổi cũng cứ cà giựt cà đụi vậy thôi. Mà không định tâm thì không thể nhập định được và hệ quả là việc nội công sửa đổi cái tâm cũng không có hiệu quả là mấy. Đây là thế kẹt mà có lẽ ai tập thiền định đều bị vướng mà không biết giải quyết thế nào cho tốt cả.
Cho nên cách giải quyết là thay đổi đề mục, tìm kiếm một loại đề mục nào đó có thể cạnh tranh được với tâm lăn xăn để giành được sự chú ý. Cũng giống như khi mình muốn đi về Sài Gòn chơi thì mình có thể lựa chọn đi bằng xe hơi, xe buýt, tàu thủy, hoặc máy bay. Kiểu gì cũng được miễn là đưa được mình đến Sài Gòn an toàn. Trừ phi mình không có lựa chọn khác hoặc cho rằng đề mục mang một tính chất thiên liêng gì đó mà mình không muốn (dám) đổi cho phù hợp hơn, hiệu quả hơn.[5] Tất nhiên, không có nghĩa là mình muốn đổi sang đề mục gì cũng được. Ví dụ chọn hình cô gái sexy để thu hút được sự chú ý ?. Đừng có mà dại vì cái đó dẫn đến tham dục, mà tham dục là thuộc Dục giới thì lấy đâu hướng thượng!? Chỉ cần chọn một đề mục trung tính và mang những đặc tính mà sự chú ý ưu ái. Nhưng cái gì cuốn hút sự chú ý?
Hết phần 2/5
Ghi chú:
[1] Nhập Định Made in Vietnam, Scientific Meditation, và Nhập Định_Tâm Lượng Tử.
[2] https://www.differencebetween.com/difference-between-attention-and-vs-concentration/. Mình có thể chú ý vào một hay nhiều đối tượng nhưng không có sự tập trung. Nhưng mình không thể tập trung nếu không có sự chú ý. Xem Castle and Buckler (2009) - Attention and concentration.
[3] Wilhelm Wundt (German), William James (American), và Sigmund Freud (Austrian) được xem như những cha đẻ của ngành Tâm lý học hiện đại. https://en.wikipedia.org/wiki/Sigmund_Freud;
https://www.maxreading.com/sach-hay/danh-nhan-triet-hoc/sigmund-freud-nguoi-khai-pha-nhung-mien-sau-cua-cam-xuc-con-nguoi-33672.html; https://www.simplypsychology.org/Sigmund-Freud.html; http://bvtt-tphcm.org.vn/vo-thuc-va-suc-manh-cua-no/.
[4] Hoặc do Ba quá kém cỏi ☹.
[5] Cũng nên biết rằng Ba chỉ chuyển đổi đề mục mặt Trăng mà Thầy Tibu cho sang đề mục động chứ Ba không có bỏ Thầy. Hơn nữa, Thầy chính là người đã khuyên Ba gặp anh Alpha và khuyến khích Ba tập theo cách này. Vậy mới đúng là ông Thầy chứ ?!
