Thành Cổ Loa - Kinh đô của thời đại dựng nước đầu tiên
Sông Hồng là dòng sông lớn nhất ở miền bắc, được hợp thành từ 3 phụ lưu chính là sông Thao, sông Đà, sông Lô. Trong quá trình tiến hóa và thành tạo châu thổ, kể từ đỉnh Việt Trì, sông Hồng nhiều lần phân nhánh ở cả bên tả và bên hữu, tạo thành một loạt các chi lưu. Đó là các sông Cà Lồ và tiếp theo là sông Ngũ Huyện Khê, sông Đuống ở tả ngạn; sông Đáy (sông Hát), sông Nhuệ, sông Tô Lịch ở hữu ngạn.
Thư tịch đầu tiên chép đến sông Hồng là sách Thủy kinh của người thời Tam Quốc (220- 265) khởi thảo và đến khoảng năm 515-527 được Lịch Đạo Nguyên nghiên cứu, bổ sung, chú thích, chú giải thành sách Thủy kinh chú rất nổi tiếng. Sông Hồng trong sách Thủy kinh chú là sông Diệp Du bắt nguồn từ Trung Quốc “rồi đi về phía Đông Nam chảy vào quận Giao Chỉ… Qua phía Bắc huyện Mê Linh quận Giao Chỉ, chia làm 5 con sông, chằng chịt trong quận Giao Chỉ, đến địa giới phía Đông thì hợp lại làm 3 con sông… chảy về phía Đông ra biển”, được mô tả là hệ thống sông chính, là động mạch chủ của toàn bộ các luồng giao thông, giao thương và hoạt động của con người trên địa bàn cư trú chủ yếu của người Lạc Việt, Âu Việt, của nước Âu Lạc (208TCN-179TCN) và của Hai Bà Trưng (40-43). Sông Hồng và các chi lưu của nó đóng vai trò quyết định trong toàn bộ quá trình hình thành và biến đổi của vùng châu thổ, cùng với toàn bộ diễn tiến lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa của nó, đặc biệt là khu vực Hà Nội - trung tâm của châu thổ. Đây là địa bàn căn bản, là trung tâm quan trọng nhất diễn ra quá trình hình thành người Việt cổ và nên văn minh Sông Hồng.
Địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay là cái nôi của nền văn minh Sông Hồng, trong đó Cổ Loa và phụ cận là trung tâm nhân lõi. Tại đây Khảo cổ học đã phát hiện các di tích xác nhận sự xuất hiện của con người liên tục từ văn hóa Phùng Nguyên (cách ngày nay 4000 năm) qua Đồng Đậu (cách ngày nay 3500 năm) đến Gò Mun (cách ngày nay 3000 năm) và Đông Sơn (cách ngày nay 2800 năm). Đặc biệt cả một hệ thống tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn thuộc sơ kỳ của thời đại đồ Sắt như trống đồng loại I, lưỡi cày đồng, hàng vạn mũi tên đồng, khuôn đúc mũi tên đồng và nhiều công cụ sản xuất, đồ dùng, vũ khí bằng đồng, bằng sắt, xác nhận bước tiến vượt bậc của kỹ thuật sản xuất, năng suất lao động và khả năng chinh phục thiên nhiên và bảo vệ quê hương xứ sở. Đấy cũng chính là cơ sở quan trọng nhất để khi thành lập nước Âu Lạc vào năm 208 TCN, An Dương Vương không ở lại vùng trung du chóp trên đỉnh châu thổ mà chuyển xuống định đô ở đỉnh thứ hai của quá trình thành tạo châu thổ, trên bờ sông Hoàng Giang nối liền hệ thống sông Hồng với sông Thái Bình.
Thành Cổ Loa gồm 3 vòng thành - hào khép kín là thành - hào thành Nội, thành - hào thành Trung và thành - hào thành Ngoại với tổng chu vi khoảng trên 16 km, là một tòa thành quy mô lớn, tận dụng địa hình tự nhiên, kết hợp thủy bộ liên hoàn, tiện lợi cho cả phòng thủ và tấn công. Đây là tòa thành cổ nhất và đặc biệt nhất ở Đông Nam Á, đạt đến trình độ kiến trúc và nghệ thuật quân sự rất cao của các nước phương Đông. Mặc dù cho đến nay khảo cổ học vẫn chưa tìm thấy dấu tích kiến trúc đền đài, cung điện hay phố thị còn sót lại trong lòng đất Cổ Loa, nhưng như thế không có nghĩa là kinh đô Cổ Loa hoàn toàn không có cung cấm, đền đài, cung điện hay phần “thị” như tất cả các tòa vương thành khác. Chúng tôi thực tin là dù thời gian tồn tại của kinh đô nhà nước Âu Lạc rất ngắn, nhưng Cổ Loa có đến cả nghìn năm là trung tâm phát triển của lịch sử - văn hóa, trung tâm sản xuất và trao đổi hàng hóa lớn nhất, lâu dài, liên tục và tiêu biểu cho cả vùng châu thổ sông Hồng, không thể không có các đấu ấn đặc biệt này được lưu lại trong lòng đất. “Thành Cổ Loa là một chỉ tiêu phản ánh tập trung sự phát triển nhiều mặt của nước Âu Lạc đời An Dương Vương. Nó không những chứng tỏ tài năng lao động sáng tạo, những tiến bộ về kỹ thuật xây dựng, về kỹ thuật và nghệ thuật quân sự của người Việt cổ, mà còn biểu thị một bước phát triển mới của Nhà nước Âu Lạc, của quyền lực xã hội, của sự phân hóa xã hội”.
Thời đại dựng nước đầu tiên được đánh dấu bằng 3 trung tâm văn hóa lớn là văn hóa Đông Sơn ở Bắc Bộ, văn hóa Sa Huỳnh ở Trung Bộ và văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ với 3 loại hình nhà nước sơ khai là Văn Lang - Âu Lạc, Sa Huỳnh cổ - Chămpa và Phù Nam, trong đó Văn Lang - Âu Lạc không chỉ ra đời sớm nhất mà cũng sớm có sức quy tụ mạnh mẽ, đã phát triển thành dòng chảy chủ đạo của toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc. Kinh đô Văn Lang là kinh đô đầu tiên của Nhà nước Văn Lang trên chóp định của tam giác châu thổ Sông Hồng, nhưng đến nay vẫn chưa xác định được vị trí chính xác và hình hài cụ thể. Vì thế, Cổ Loa với tư cách là trung tâm chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội và văn hóa của nước Âu Lạc, là đỉnh cao và biểu tượng sáng giá của nền văn minh Sông Hồng, phải được coi là đại diện tiêu biểu nhất, không chỉ cho kinh đô của các nhà nước Văn Lang - Âu Lạc ở phía Bắc, mà cho toàn bộ các kinh đô, đô thành của thời đại dựng nước đầu tiên trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
