Tháng bảy mưa gãy cành trám, tháng tám nắng rám trái bưởi

Việc làm ăn nhà nông luôn luôn phải "trông trời, trông đất, trông mây". Vế đầu của tục ngữ nói về chuyện mưa tháng bảy, vế sau nói về chuyện nắng tháng tám.

Ngữ nghĩa của câu tục ngữ cũng quá tường minh, thiết tưởng cũng chẳng cần giải thích gì thêm. Điều đáng lưu ý ở đây là tại sao dân gian lại đưa hai sự vật (cành trám, trái bưởi) ra để diễn giải. Phải chăng là đưa từ "trám" (cây trám) ra để hiệp vần với "tám" (tháng tám), chứ mưa to thì gãy cành nhiều cây chứ đâu chỉ có cây trám?

Trám là "tên gọi chung nhiều cây to cùng họ, có nhựa thường dùng để làm hương, một số loài có quả ăn được" (Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020). Cây trám có nhiều ở vùng trung du nước ta. Điển hình cho loại trám có trám đen (còn gọi là cây bùi) và trám trắng (còn gọi là cà na, trám chua). Thân cây trám to, lá kép lông chim, gồm 4 đôi lá chét. Trám trắng ra hoa khoảng tháng sáu, tháng bảy và đậu quả vào tháng bảy, tháng tám (Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 4, NXB Từ điển Bách khoa, 2005). Tháng bảy thường là thời kỳ mưa nhiều, lưu lượng lớn. Các cành trám còn khá non, nhiều lá, đang đậu quả, đọng nước mưa nên nặng hơn bình thường. Những trận mưa mùa hạ thường kèm theo gió lốc nên cành cây giòn và rất dễ bị gãy.

Còn bưởi (còn gọi là bòng) là cây ăn quả, họ cam, ra hoa vào mùa xuân (tháng giêng, hai) và bắt đầu thu hoạch vào tháng tám (âm lịch). Tết Trung thu (rằm tháng tám) không thể thiếu loại quả này. Cũng vào tháng tám, khi phát triển hết cỡ, những chùm trái bưởi (tròn, khá to) để lộ vỏ ra khỏi vòm lá. Đó là lúc dễ bị ánh nắng tháng tám (gay gắt) chiếu trực tiếp trên bề mặt. Nắng rám là ánh nắng tác động chuyển từ màu xanh đậm sang màu nâu sẫm hoặc đen. Điều này ảnh hưởng tới thẩm mỹ và chất lượng của múi bưởi (chua, kém ngọt).

Như vậy, chuyện "mưa gãy cành trám" và "nắng rám trái bưởi" là có căn cứ từ hiện thực cuộc sống chứ không phải là "ghép" cốt cho thành câu tục ngữ có đối có hiệp vần đâu./.