CÔ HÀNG XÉN
[…] Bữa cơm ngon lành quá. Tâm ngồi ăn dưới con mắt hiền từ và mến thương của mẹ. Các em cô quây quần cả chung quanh, hỏi chuyện chợ búa của chị. Tâm ngắm nghía các nét mặt xinh xẻo, những con mắt ngây thơ lóng lánh dưới mái tóc tơ của các em: cô thấy lòng đầm ấm và tự kiêu, lòng người chị chịu khó nhọc để kiếm tiền nuôi các em ăn học. Cô hỏi han sách vở của thằng Lân và thằng Ái, học lớp 3 ở trường làng. Ngày trước, thời còn sung túc, cô cũng đã cắp sách đi học, và về nhà lại được ông Tú dạy thêm chữ Nho. Nhưng đã lâu, cô rời bỏ quyển sách để bước chân vào cuộc đời rộng rãi hơn, khó khăn và chặt chẽ. Buôn bán bây giờ mỗi ngày một chật vật, bởi cô ít vốn. Tất cả gánh hàng của Tâm chỉ đáng giá hai chục bạc. Giá nàng có nhiều tiền để buôn vải bán các chợ như Liên. - Thôi, các em đi ngủ đi, mai còn dậy sớm mà đi học chứ. Lân cười, trả lời chị: - Mai chủ nhật cơ mà, chị quên rồi à? Tối nay em thức khuya để nói chuyện với chị. Nhưng một lát sau, trong căn nhà yên tĩnh, chỉ còn Tâm và bà Tú ngồi trên phản: cô kiểm điểm và xếp đặt lại các thứ hàng để mai đi phiên chợ Bằng chính. Những thứ hàng nho nhỏ, khác nhau và xinh xắn: cuộn chỉ, bao kim, hộp bút, cúc áo, giấy lơ, một trăm thứ lặt vặt qua lại trên ngón tay nhỏ bé của thiếu nữ, vừa quý báu lại vừa ít ỏi. Mỗi thứ đối với Tâm có một linh hồn riêng, và cô hàng lờ mờ đoán hiểu trong thâm tâm những khó nhọc và công của đã làm thành chúng. Tâm đã thêm vào vài thức hàng mới, bắt đầu bán được ở chợ: phấn xoa mặt, dầu bôi tóc, và son thoa môi. Cô ngắm nghía trên tay cái ống sáp con bằng đồng - hào rưỡi một cái - đựng một chất đỏ thơm làm thắm tươi môi các thiếu nữ ở trên tỉnh. Đôi khi trong buổi chợ Tâm đã được thấy một vài cô gái tỉnh về quê, da trắng, môi đỏ, lịch sự và sang trọng. Có lần, một đêm khuya, Tâm đã lấy sáp bôi lên môi mình và ngắm trộm bóng trong chiếc gương tròn nhỏ Cô Ba. Cô hơi thẹn thấy bóng mình trong đó, với đôi môi đỏ như sẫm máu… - Độ này, hàng có bán được không, con? - Thưa u, cũng khá ạ. Chị Liên bán vải cũng chẳng đẹp bằng. Tâm biết mình xinh nhất chợ. Bọn con trai thường hay quanh quẩn chỗ cô ngồi và buông lời chòng ghẹo. Nhưng cô không để ý: Tâm thấy vững vàng ở giá trị lòng cao quý của mình. Nàng đã đảm đang nuôi cả một nhà, với lại, trừ phi là cô gái hư không kể, còn ai ở địa vị nàng cũng phải tảo tần buôn bán như thế. Làm việc, đối với Tâm, là cái lệ chung của người ta. Cô thấy chung quanh toàn những người đàn bà chịu khó làm ăn vất vả để nuôi chồng, nuôi con. Không bao giờ Tâm nghĩ cho mình, cho cuộc đời riêng của cô. […] Trong nhà đã ngủ yên tĩnh cả rồi. Trên án thư, bên cạnh ngọn đèn hoa kì, chồng sách và cái ống bút của Lân, Ái che khuất ánh sáng. Các em nàng! Những đứa em thông minh và ngoan ngoãn quá. Không biết nàng có tảo tần mãi được để kiếm tiền mua giấy bút cho chúng ăn học không? Tâm mơ màng nghĩ đến sự thành công của các em sau này: đỗ đạt rồi đi làm trên tỉnh giúp thầy mẹ. Nhà nàng lại được sung túc và mát mặt như xưa. Tất cả những nỗi lo lắng lui đi và tâm hồn giản dị của thiếu nữ được nghỉ ngơi yên tĩnh. (Trích truyện ngắn “Cô hàng xén”, in trong Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học 2001, trang 229, 230,231,232)
Bài làm
Trong nền văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Thạch Lam được xem là cây bút độc đáo, chuyên viết về những điều nhỏ bé, bình dị trong cuộc sống thường ngày. Ông không khai thác những mâu thuẫn gay gắt hay bi kịch dữ dội, mà nhẹ nhàng đi sâu vào thế giới nội tâm của con người, đặc biệt là những người lao động nghèo, những thân phận phụ nữ hiền lành, giàu đức hy sinh. Truyện ngắn “Cô hàng xén” là một minh chứng tiêu biểu cho phong cách ấy. Tác phẩm đã khắc họa thành công hình ảnh nhân vật Tâm - cô gái hàng xén nhỏ bé nhưng ẩn chứa trong mình vẻ đẹp của lòng nhân hậu, sự tảo tần và phẩm chất đáng quý của người phụ nữ Việt Nam.
Thạch Lam, nhà văn của sự tinh tế và nhân hậu luôn tìm thấy cái đẹp trong những điều bình thường nhất. “Cô hàng xén” là một trong những truyện ngắn giàu chất trữ tình của ông, kể về cuộc sống giản dị của một cô gái quê làm nghề buôn bán nhỏ. Tác phẩm không có cốt truyện kịch tính, chỉ là vài khoảnh khắc trong một buổi tối yên tĩnh, nhưng chính trong không gian ấy, vẻ đẹp của nhân vật Tâm được hiện lên trọn vẹn, vừa gần gũi, vừa đáng trân trọng.
Tâm là cô gái mang trong mình hoàn cảnh nhiều khó nhọc. Ngày trước, cô từng có tuổi thơ “sung túc”, được cắp sách đến trường, được cha dạy chữ Nho. Nhưng cuộc sống không bằng phẳng, những biến cố gia đình đã khiến cô phải rời bỏ trang sách để sớm bươn chải mưu sinh. Khi người cha mất, mẹ già và các em còn nhỏ, Tâm gánh vác tất cả trên đôi vai mảnh mai của mình. Cô phải làm nghề hàng xén, một công việc vất vả, thu nhập ít ỏi để nuôi mẹ và các em ăn học. Hoàn cảnh ấy không khiến Tâm gục ngã mà càng làm sáng lên trong cô ý chí và nghị lực của một người con gái giàu trách nhiệm.
Trong cuộc sống tảo tần ấy, Tâm hiện lên là người chị đầy yêu thương và hi sinh. Cô vui sướng khi thấy các em “ngây thơ lóng lánh dưới mái tóc tơ”, thấy “lòng đầm ấm và tự kiêu” vì mình là người chịu khó nhọc để nuôi các em ăn học. Tình thương ấy không chỉ là sự quan tâm bề ngoài mà đã trở thành động lực sống, là niềm kiêu hãnh thầm lặng của cô gái nghèo. Khi hỏi han chuyện học hành của Lân và Ái, khi ngồi bên ngọn đèn khuya nghĩ về tương lai thành đạt của các em, Tâm không mong gì cho bản thân, chỉ ước các em “đỗ đạt rồi đi làm trên tỉnh giúp thầy mẹ”. Ước mơ giản dị mà cảm động ấy cho thấy tâm hồn Tâm trong sáng, luôn hướng về người khác, đặt hạnh phúc của gia đình lên trên niềm vui riêng.
Không chỉ có tình thương, Tâm còn là biểu tượng cho sự tần tảo, chăm chỉ của người phụ nữ Việt Nam. Công việc buôn bán nhỏ khiến cô phải “kiểm điểm và xếp đặt lại các thứ hàng để mai đi phiên chợ Bằng chính”. Những món hàng “nho nhỏ, khác nhau và xinh xắn” như cuộn chỉ, bao kim, hộp bút, cúc áo… đều được Tâm nâng niu, sắp xếp cẩn thận như thể chứa đựng cả công sức và tình yêu trong đó. Cô nhận ra “mỗi thứ hàng đều có linh hồn riêng”, điều ấy cho thấy Tâm không chỉ làm việc để kiếm sống, mà còn bằng cả tấm lòng trân trọng lao động, trân trọng những giá trị nhỏ bé tạo nên cuộc đời. Dù “buôn bán mỗi ngày một chật vật”, cô vẫn kiên trì, cố gắng xoay xở để nuôi cả nhà, một nghị lực đáng quý giữa đời thường lam lũ.
Bên cạnh đó, Thạch Lam còn khắc họa tinh tế vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách trong sáng của Tâm. Giữa chốn chợ búa ồn ào, nơi những lời chòng ghẹo của bọn con trai thường vang lên quanh gánh hàng, Tâm vẫn “thấy vững vàng ở giá trị lòng cao quý của mình”. Cô ý thức được phẩm giá của bản thân và biết giữ gìn sự trong sạch giữa cuộc đời nhiều cám dỗ. Thỉnh thoảng, cô cũng có những phút giây nữ tính rất đỗi tự nhiên khi ngắm nhìn ống son thơm của các cô gái tỉnh, hay khi “lấy sáp bôi lên môi mình và ngắm trộm bóng trong chiếc gương tròn nhỏ”. Nhưng ngay sau đó, cô lại “hơi thẹn”, cái thẹn e ấp của một cô gái biết ý tứ, biết giữ mình. Chính sự pha trộn giữa thực tế lam lũ và nét dịu dàng, trong sáng ấy khiến nhân vật Tâm trở nên thật người, thật gần gũi mà vẫn đáng kính trọng.
Qua nhân vật Tâm, Thạch Lam không chỉ khắc họa chân dung một cô hàng xén nhỏ bé, mà còn tạc nên hình tượng đẹp của người phụ nữ Việt Nam truyền thống giàu đức hy sinh, chịu thương chịu khó, sống vì người thân và luôn biết giữ gìn nhân cách. Ông dành cho nhân vật của mình cái nhìn đầy cảm thương và trân trọng. Dưới ngòi bút nhẹ nhàng, tinh tế của Thạch Lam, mọi cử chỉ, ánh mắt, suy nghĩ của Tâm đều toát lên vẻ dịu dàng, nhân hậu như một bông hoa nhỏ tỏa hương trong thầm lặng giữa cuộc đời.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cũng góp phần làm nổi bật giá trị của tác phẩm. Thạch Lam sử dụng ngôi kể thứ ba với giọng văn nhẹ nhàng, thủ thỉ, thấm đẫm chất trữ tình. Ông không miêu tả trực tiếp mà để những chi tiết đời thường như bữa cơm gia đình, gánh hàng nhỏ, ánh đèn khuya tự nói lên phẩm chất con người. Ngôn ngữ giản dị mà giàu sức gợi, giúp người đọc cảm nhận được cái đẹp ẩn sâu trong tâm hồn nhân vật.
Nhân vật Tâm đã góp phần thể hiện trọn vẹn tư tưởng nhân đạo của truyện “Cô hàng xén”. Qua hình ảnh cô gái tảo tần, hiền hậu, nhà văn gửi gắm thông điệp: trong cuộc sống, mỗi con người, dù nhỏ bé hay lam lũ, đều có giá trị riêng và xứng đáng được trân trọng. Từ sự cảm thông sâu sắc với số phận ấy, Thạch Lam khơi dậy trong lòng người đọc tình yêu thương, sự trân quý với những con người bình dị quanh ta.
Tâm trong “Cô hàng xén” là hình ảnh tiêu biểu cho vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam tảo tần, giàu yêu thương, sống nhân hậu và giữ vững phẩm giá giữa nghèo khó. Dưới ngòi bút nhân ái và tinh tế của Thạch Lam, cô không chỉ là một nhân vật văn học mà còn là biểu tượng của những giá trị bền vững trong tâm hồn dân tộc. Truyện gợi cho ta bài học về lòng biết ơn, sự trân trọng những con người âm thầm hy sinh vì người khác, và niềm tin rằng, trong những điều bình dị nhất vẫn luôn tỏa sáng cái đẹp của con người.
? Xem thêm:
- So sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện Quê mẹ của Thanh Tịnh và Cô hàng xén của Thạch Lam
