Cảnh giác với những luận điệu xuyên tạc lịch sử-chính trị về phim “Đất rừng phương Nam”

Cảnh giác với những luận điệu xuyên tạc lịch sử-chính trị về phim “Đất rừng phương Nam”

Ngô Hoài Nam

Mỗi lần Liên hoan phim Việt Nam, đều có những ý kiến liên quan tới một vài vấn đề phức tạp, nhạy cảm; đó là lẽ thường tình. Liên hoan Phim Việt Nam năm 2023 đang “nổi sóng dư luận” liên quan đến phim Đất rừng phương Nam. Bên cạnh những ý kiến tích cực, gợi mở, định hướng dư luận, được dư luận đồng tình (chẳng hạn bài của ông Bùi Văn Sơn, bài của ông Nguyễn Thế Kỷ), thì vẫn còn một số bài mang định kiến tiêu cực, thiên về phê phán phim này làm sai lệch lịch sử, thời trang không phù hợp, một số hội thoại, một số tình tiết dễ bị suy diễn lái sang động cơ chính trị (có ý kiến cho rằng phim bị nhiều trường học tẩy chay, thậm chí có ý kiến cho là bị Trung Quốc thao túng nên “phim có ý ngợi ca người Hoa”).

Với tư cách là một khán giả bình dân, chủ một tiệm caphe hè phố, không phải nhà chức trách trên lĩnh vực văn hóa, càng không phải là chuyên gia văn hóa, điện ảnh, nên chả có động cơ bênh bè cho ai, tôi có một vài suy nghĩ mộc mạc, tham góp vào dư luận chung. Hồi nhỏ, tôi cũng như rất nhiều thiếu niên cùng trang lứa, đã say mê đọc tác phẩm “Đất rừng phương Nam” của tác giả Đoàn Giỏi, hứng thú bởi cốt truyện và ấn tượng với những nhân vật mang tính cách phóng khoáng, biết vượt lên thử thách của đời người, dám đối mặt với những hiểm nguy từ thiên nhiên hoang dã của đất rừng phương Nam, biết vùng lên chống áp bức, cường quyền, sống chất phác, mộc mạc, nhân văn, giàu tình người. Như vậy, cốt truyện, thể loại văn học của tác phẩm “Đất rừng phương Nam” không phải là tiểu thuyết lịch sử, cũng chẳng phải là tiểu thuyết dã sử, mà là một tác phẩm mang bối cảnh lịch sử trước cách mạng tháng 8 năm 1945 là chính; cho nên không thể lấy khuôn mẫu lịch sử để phê phán là phim này không đúng với lịch sử. Đoàn Giỏi là người sinh ra và lớn lên tại Tiền Giang, nên ông đã thấm đẫm những giá trị văn hóa của vùng đất phương Nam, ngoài “Đất rừng phương Nam”, ông còn có nhiều tác phẩm viết về con người và vùng đất Nam bộ với thiên nhiên hoang sơ kỳ bí, với con người giàu khí phách. “Đất rừng phương Nam” đã được biên dịch ra nhiều thứ tiếng, là một phần máu thịt làm nên tên tuổi của Đoàn Giỏi, góp vào đỉnh cao văn học cách mạng, ông đã được vinh danh nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học, Nghệ thuật (năm 2001). Vì vậy, việc dựa vào cốt truyện, phỏng theo hồn cốt văn hóa, xã hội, lịch sử, chính trị từ đứa con tinh thần của Đoàn Giỏi, đồng thời có tham khảo phim “Đất rừng phương Nam” (năm 1997), để sáng tạo ra đứa con văn hóa điện ảnh là một điều rất đáng trân trọng, đáng khuyến khích; nếu có điểm nào chưa được hoàn mỹ thì cũng không nên vì thế mà tẩy chay, như vậy là cực đoan. Văn học nghệ thuật là một quá trình tiếp biến những giá trị tinh thần, vừa giữ được hồn cốt văn hóa truyền thống, vừa có sự sáng tạo mang hơi thở cuộc sống đương đại. Đứng trước mỗi sản phẩm văn học, nghệ thuật, khán giả có các cách tiếp cận khác nhau, những nhà chuyên môn, nhà quản lý cũng có quan điểm không nhất thống, do vậy người làm phim “Đất rừng phương Nam” lần này cần xác định “sóng gió ba đào” là hiển nhiên, lấy sự lắng nghe nhiều chiều để cầu thị, nhưng chớ có “đẽo cày giữa đường”, trong đó lấy sự hâm mộ của khán giả làm thước đo chính tắc, vì đấy là đối tượng thụ hưởng, cũng là lực lượng phản biện đông đảo nhất.

Trong bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh đời sống xã hội trước khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo, khi ấy có những hội, nhóm mang tên gọi khác nhau cùng tồn tại, ấy là sự tự phát lịch sử, không thể coi đó là định hướng chính trị. Tên gọi của các hội, nhóm ở phương Nam trước cách mạng tháng 8 năm 1945, nhất là trước khi có Đảng lãnh đạo thường có tên gọi mang hàm nghĩa tiếng Hán, nhất là các hội do người Hoa tổ chức, thì đó là một thực tế lịch sử. Ngay cả một tổ chức hội được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp sáng lập làm tiền đề chuẩn bị cho sự ra đời của chính đảng vô sản cũng có tên gọi mang hơi hướng Hán tự (Việt Nam thanh niên cách mạng Hội, được cải tổ từ Tâm Tâm xã). Việc bắt đạo diễn phải thay tên cho có vẻ hàm nghĩa theo định hướng chính trị thời nay, cũng là khiên cưỡng, vì đây đâu phải là phim lịch sử, cũng không phải là phim tư liệu lịch sử. Đã là tác phẩm văn học, thì tác giả có quyền sáng tạo đứa con tinh thần của mình dựa trên nhãn quan của chính tác giả-đó là sự sáng tạo cần tôn trọng, miễn sao sự sáng tạo không phản lại lịch sử. Những hội đoàn dù dưới các tên gọi khác nhau, song cũng phản ánh một thực tế là mầm mống của tinh thần đấu tranh, tinh thần phản kháng trong xã hội bấy giờ là có thực, đó chính là tiền đề để các tổ chức yêu nước, nhất là các tổ chức chính trị chân chính vận động cứu nước. Khi Đảng ra đời, những người có tinh thần phản kháng thực dân, phong kiến ở Nam bộ thực sự có được con đường đấu tranh đúng đắn, tạo nên sức mạnh quần chúng lớn mạnh, vùng lên tự giải thoát, xả thân bảo vệ quê hương, đất nước.

Người Hoa, là một bộ phận trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, họ có nguồn gốc tương đối hỗn mang (lưu vong trong trường hợp bị nhà cầm quyền truy đuổi sau những cuộc khởi nghĩa chống triều trình phong kiến bất thành-ví dụ tàn quân của cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên quốc bị triều đình nhà Thanh đàn áp đẫm máu, đã dạt sang An Nam, dưới danh nghĩa đội quân Cờ đen do Lưu Vĩnh Phúc đứng đầu, chính đội quân này cũng đã tham gia đánh quân xâm lược Pháp trong trận Cầu Giấy vào năm 1883; hoặc người Hoa trên những thuyền buôn; thậm chí còn có cả những người Hoa là tội phạm bên chính quốc, phải bôn tẩu lẩn tránh qua An Nam…). Ở phương Nam, người Hoa đã để lại nhiều dấu ấn mở mang, dựng nghiệp tại nhiều nơi, trong đó điển hình là cộng đồng người Hoa ở Sài Gòn-Chợ Lớn, người Hoa ở Hà Tiên, họ là một phần máu thịt trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Trong dòng chảy lịch sử, không phải chỉ có người Hoa sang Việt Nam sinh sống mà có một thực tế là ở những quốc gia khác, tình trạng người nước này phiêu tán sang nước kia cũng được coi là hiện tượng tự nhiên. Chẳng hạn, cuối thời Lý, có một nhánh trong triều đình nhà Lý đã chạy qua Cao Ly để tránh bị nhà Trần truy sát (do Lý Long Tường là người hoàng tộc triều Lý dẫn đầu), về sau tạo lập ra dòng họ Lý Hoa Sơn tồn tại danh giá trên đất Cao Ly, có nhiều đóng góp quan trọng vào lịch sử chống ngoại xâm của Cao Ly.

Trong sự kiện năm 1979, người Hoa đã bị gây áp lực trở về nước với số lượng lớn. Tuy nhiên, sau sự kiện đáng buồn ấy, đến nay không còn có biểu hiện của sự đối xử mang tính kỳ thị tộc người, kỳ thị văn hóa, không còn mâu thuẫn chính trị đối với người Hoa. Trung Quốc là nước đầu tiên đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam (ngày 18/1/1950), sau sự kiện chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979, thì hai nước đã bình thường hóa quan hệ từ năm 1991. Hiện nay, hai nước là láng giềng hữu nghị, là đối tác chiến lược toàn diện. Việc lãnh đạo hai nước có các chuyến thăm lẫn nhau là biểu hiện của cam kết hai đảng, hai nhà nước và nhân dân hai nước luôn coi trọng tình hữu nghị. Bấy lâu nay, trên các trang mạng xã hội đen, thường có những luồng tư tưởng cổ súy cho thuyết bài Trung. Chưa kể, trong âm mưu “diễn biến hòa bình”, các thế lực thù địch luôn ngụy tạo hoặc “bới lông tìm vết” để vin cớ xuyên tạc quan hệ Việt - Trung. Sắp tới, đánh hơi thấy ông Tập sẽ sang thăm Việt Nam, nên có ý kiến qui chụp rằng, phim “Đất rừng phương Nam” là món quà tặng ông Tập. Thiết nghĩ, chả nhẽ mọi thứ trong phim ảnh lại bị thủ đoạn chính trị lợi dụng tới mức như vậy thì hết chỗ nói rồi.

Như trên đã nói, những ý kiến đa chiều đối với phim “Đất rừng phương Nam” thì cũng là lẽ thường tình, có ý kiến mang nhãn quan chuyên môn thì nên suy ngẫm. Nhưng cũng phải hết sức cảnh giác với ý kiến chả vì chuyên môn mà là vì động cơ chính trị. Vô hình dung vừa giết chết sự sáng tạo của điện ảnh, vừa lợi dụng điện ảnh để xuyên tạc chính trị. Mong rằng, những người làm chuyên môn, những người có chức trách đối với điện ảnh nước nhà cần thể hiện bản lĩnh của “Lục Vân Tiên” thời nay, công tâm, khách quan đưa ra ý kiến xác đáng, giúp cho khán giả phổ thông không bị hoang mang, vô định khi thưởng thức nghệ thuật, hơn nữa cũng là để bảo vệ, cổ vũ, khích lệ những hãng phim tư nhân có thêm nhiệt huyết tham gia tích cực vào việc phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam thời hiện đại. Phim ảnh có yếu tố lịch sử luôn là vấn đề nhạy cảm, cho nên nhân việc này thiết nghĩ các cơ quan nghiên cứu, quản lý văn hóa, các nhà làm phim nên có những diễn đàn sâu rộng để thảo luận, đưa ra một số cơ sở, nguyên tắc phù hợp để dựa vào đó mà xây dựng kịch bản, làm phim, quảng bá, định hướng trong công chúng.