Cựu SV 2 Khóa LƯƠNG VĂN CAN (69-73) & HUỲNH THÚC KHÁNG (70-74) – ĐHSP HUẾ

Thân Trọng Sơn (PV khóa 1963-1967 ĐHSP Huế)

Ầu ơ (à ơi) là tiếng đưa hơi trước hoặc sau mỗi đoạn hát ru, với giọng ngân nga kéo dài. Tiếng hò ru con có nhạc điệu chậm buồn, êm ái, du dương, gắn liền với những mái nhà tranh nhỏ, khu vườn xanh. Tiếng hò vẳng lên giữa trưa vắng hay đêm tối. Mẹ ru con khi bé còn ẵm trên tay, lắc nhẹ qua lại khi cất tiếng hò. Bé lớn lên tí nữa, mẹ sẽ cho vào võng hoặc phổ biến hơn là nôi, chiếc nôi nhỏ xinh đan bằng mây, có bốn sợi dây cột ở bốn góc, treo thẳng lên hoặc kéo sang hai bên. Sợi dây đó gọi là “tao”.

Hai tay cầm bốn tao nôiTao thẳng tao dùi tao nhớ tao thươngTao thì báo bổ mẫu thânTao thì kết nghĩa Châu Trần với anh.

Mẹ lắc nhẹ chiếc nôi đong đưa và cất tiếng ru. Nếu là nhà gỗ thì nôi treo cao trên giường để mẹ vừa ru vừa làm việc khác.

Hát ru rất quan trọng vì tâm hồn và thể xác của bé được nuôi dưỡng từng ngày, nghe tiếng ru à ơi bé sẽ ngủ ngon, rồi dần dà bé sẽ không ngủ nếu thiếu vắng tiếng hò ru quen thuộc.

Tuỳ theo người ru là mẹ, chị hay bà của bé, ta có thể gặp ở những lời ru những sắc độ tình cảm khác nhau, có khi hồn nhiên thơ ngây, có khi nặng trĩu tâm sự, lời ru buồn làm ta rung động về những hình ảnh quen thuộc của quê hương, về những tâm tình mộc mạc, hiếu thảo, chan chứa yêu thương của người phụ nữ Việt Nam.

Có thể là những câu ai cũng biết:

Ru em em théc cho muồiĐể mẹ đi chợ mua vôi ăn trầuMua vôi Chợ Quán, Chợ Cầu,Mua cau Nam Phổ mua trầu Chợ DinhChợ Dinh bán áo con traiTriều Sơn bán nón, Mậu Tài bán kim.

Rồi từ “ kim “ mà hát tiếp:

Kim Liên ơi hỡi Kim LiênĐẩy xe cho chị qua miền Hà KhêTrải qua dấu thỏ đàng đêChim kêu vượn hú bốn bề nước non.

Mấy câu này là của truyện Lục Văn Tiên.

Và từ hình ảnh chim kêu vượn hú mà bắt sang câu:

Má ơi đừng đánh con đauChim kêu vượn hú biết nhà má đâuMá ơi đừng đánh con đauĐể con bắt ốc hái rau mẹ nhờ.Má ơi đừng đánh con đauĐể con hát bội làm đào má coi.

Hình ảnh con chim làm mẹ liên tưởng rồi hát tiếp:

Chim xa rừng thương cây nhớ cộiNgười xa người tội lắm người ơiChẳng thà không biết thì thôiBiết rồi mỗi đứa một nơi cũng buồn.

Rồi dây dưa hát tiếp:

Núi cao chi lắm núi ơiNúi che mặt trời không thấy người thương.Thương em anh cũng muốn vôSợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam GiangPhá Tam Giang ngày rày đã cạnTruông nhà Hồ, Nội tán cấm nghiêm.

Nhớ người thương, thêm nỗi nhớ nhà:

Chiều chiều ra đứng ngõ sauTrông về quê mẹ ruột đau chín chiềuChiều chiều lại nhớ chiều chiềuNhớ người quân tử khăn điều vắt vai.

Nhớ quê hẳn là nhớ hình ảnh con cò bay lả bay la:

Con cò mà đi ăn đêmĐậu phải cành mềm lộn cổ xuống aoÔng ơi ông vớt tôi naoTôi có lòng nào ông hãy xáo măngCó xáo thì xáo nước trongĐừng xáo nước đục đau lòng có con.

Còn bao nhiêu câu nữa có hình ảnh con cò, tiếng hò vẫn miên man.

Cái cò lặn lội bờ sôngGánh gạo nuôi chồng tiếng khóc nỉ non.

Và:

Cái cò cái vạc cái nôngSao mày dẫm lúa nhà ông hỡi còKhông không tôi đứng trên bờMẹ con cái vạc đổ thừa cho tôiChẳng tin ông bắt cả đôiMẹ con nhà nó còn ngồi ở kia.

Lại còn:

Cái cò đi đón cơn mưaTối tăm mờ mịt ai đưa cò vềCò về thăm quán cùng quêThăm cha thăm mẹ cò về thăm anh.

Có thể bé đã ngủ nhưng tiếng hò ru vẫn tiếp:

Cái cò là cái cò caBắt về làm thịt lấy ra ba phầnMiếng nạc thì để phần chồngMiếng xương mẹ gặm miếng lòng phần con.

Tiếng hò vẫn chưa dứt:

Cái cò là cái cò quămMày hay đánh vợ tối nằm với aiCó đánh thì đánh sớm maiĐừng đánh chặp tối chẳng ai cho nằm.

Câu này nối sang câu khác. Bé nghe quen rồi đâm ghiền! Có khi là tâm sự buồn, nghe như lời than thân trách phận:

Chàng ơi phụ thiếp làm chiThiếp là cơm nguội đỡ khi đói lòngĐói lòng ăn nửa trái simUống lưng bát nước đi tìm người thương.

Nhớ ai em những khóc thầmHai hàng nước mắt đầm đầm như mưaNhớ ai ra ngẩn vào ngơNhớ ai ai nhớ bây giờ nhớ ai.

Chàng ơi xin chớ lo phiềnTóc xe trăm ngọn em liền gỡ xongRối tơ em gỡ còn suônRối đầu có lược, rối lòng có em.

Yêu nhau chả lấy được nhauCon lợn bỏ đói, buồng cau bỏ giàBao giờ sum họp một nhàCon lợn lại béo, cau già lại ngon.

Gió đưa bụi chuối sau hèAnh mê vợ bé bỏ bè con thơCon thơ tay ẵm tay bồngTay dắt mẹ chồng, đầu đội thúng bông.

Tay bưng dĩa muối chấm gừngGừng cay muối mặn xin đừng bỏ nhau.

Hết tâm sự buồn lại đến chuyện hiếu thảo:

Cây khô chưa dễ mọc chồiBác mẹ chưa dễ ở đời với taNon sông bao tuổi mà giBởi vì sương tuyết hoá ra bạc đầu.

Ngậm đắng nuốt cay thương thay lòng mẹBên ướt mẹ nằm, bên ráo con lănCon ăn con ngủ mẹ đỡ băn khoănKhi con trở trời hơi gió, mẹ chẳng an tâm chút nào.

Khôn ngoan nhờ ấm cha ôngLàm nên phải nhớ tổ tông ông bàĐạo con chớ có hững hờPhải đem hiếu kính mà thờ từ nghiêm.

Ăn chi ngon bằng cơm với cáAi thương bằng tình mẹ thương conBao giờ cá lý hoá longĐền ơn cha mẹ ẵm bồng ngày xưa.

Nếu là chị ru em, đã có những câu phù hợp hơn:

Em tôi buồn ngủ buồn nghêBuồn ăn cơm nếp, cháo kê, thịt gà,Buồn ăn bánh đúc, bánh đaCủ từ, khoai nướng cùng là cháo kê

Em tôi buồn ngủ buồn nghêCon tằm đã chín, con dê đã muồiCon tằm đã chín thì để lại nuôiCon dê đã muồi thì để em ăn.

Chị thuộc nhiều bài ca dao dài hơn nên đem ra hò, những bài đại khái như:

Trèo lên cây bưởi hái hoa,Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân…Thằng Bờm có cái quạt mo,Phú ông xin đổi ba bò chín trâu…

Hôm qua tát nước đầu đìnhBỏ quên cái áo trên cành hoa sen…

Tiếng hò ru con, miền nào cũng có, nghe là biết ngay:

May mô may chút nữa em lầmKhoai lang khô xắt lát em tưởng Cao ly sâm bên Tàu.Thiếu chi rau mà ăn rau bát bátThiếu chi bạc mà tiêu bạc Đông dương?Thiếu chi người thương mà thương người bảo vệThiếu chi người tử tế mà em lại lấy Tây?

Dao vàng mà rọc trầu vàngĐem têm cánh phượng gát ngang khay cừBa bốn nơi tới nói không ừQuyết tâm đợi bạn bây chừ tới đây.

Vô Nam bộ thì nghe:

Ví dầu cầu ván đóng đinhCầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó điKhó đi mẹ dắt con điCon đi trường học mẹ đi trường đời.

Ví dầu cá bống đánh đuTôm càng hát bội, cá thu cầm chầu

Ví dầu ví dầu ví dâuVí qua ví lại ví trâu vô chuồng.Ví dầu ví dẫu ví dâuVí qua ví lại ví trâu vô rừng

Vô rừng bứt một sợi mâyĐem về thắt võng cho nàng đi buônĐi buôn không lỗ thì lờiĐi ra cho biết mặt trời mặt trăng.

Gió mùa thu mẹ ru con ngủNăm canh chầy thức đủ về nămHỡi chàng chàng ơiEm nhớ tới chàng…

Rồi có khi chị ru những câu thiệt khó:

Thiên sanh nhơn hà nhơn vô lộcĐịa sanh thảo hà thảo vô cănMột mình em đứng giữa lòng thuyềnDưới nước trên trăngBiết cùng ai trao duyên gởi phậnCho bằng với thế gian.

Chị không cần ai có hiểu hay không (Trời sinh người, người nào mà không có lộc, Đất sinh cỏ, cỏ nào mà không có rễ, ý nói ai cũng có phước riêng, lộc riêng của Trời cho. Hơn không hơn cũng kiếm cho bằng, có đâu thua bạn, bạn hòng cười chê.

Rồi chị hò tiếp:

Tiền tài như phấn thổNhân nghĩa tựa thiên kimCon le le mấy thuở chết chìmNgười thương ở bạcNỏ kiếm với tìm mần chi.

Câu hò mang ý nghĩa “tiền bạc rồi sẽ như bụi đất, chỉ có tình nghĩa còn mãi với thời gian.”

Ai kia xin đừng thắc mắc liệu những câu hò đó có ai nghe ai hiểu không. Có đấy: chính người ru, ru cho bé mà cũng ru cho chính mình!

Tiếng ru là tiếng tự tình của dân tộc, của quê hương, lúc nào nghe cũng thấy da diết. Không còn nghe tiếng ru thấy như mất đi cái gì quí giá lắm. Thôi, hoài niệm vẫn còn đấy.

Mai rồi con lớn khônTrên đường xa nắng gióLời ru là bóng mátLúc con lên núi thẳmLời ru cũng gập ghềnhKhi con ra biển rộngLời ru thành mênh mông.

Đọc lại và chia sẻ với nhà thơ Xuân Quỳnh để yên lòng hơn vậy.

THÂN TRỌNG SƠN

(tháng 3 - 2023).