VÀI SUY NGHĨ VỀ THƠ CHO TRẺ EM

Mỵ Duy Thọ

Tôi nguyên là giáo viên chuyên Toán của trường Lam Sơn - Thanh Hóa nhưng rất yêu thích thơ. Về thơ cho Trẻ em (Thơ cho Mầm non Mẫu giáo và thơ cho Thiếu Nhi), tôi đã để thời gian khá dài tìm hiểu kỹ xem mọi người đã làm thơ cho Trẻ em như thế nào. Tôi thấy phần lớn là người ta nghiêng về thơ cho Mầm non Mẫu giáo (lứa tuổi 1 đến 5 tuổi). Yêu cái ngộ nghĩnh ngây thơ chưa biết suy ngẫm gì. Và quan tâm chưa đúng mức thơ cho Thiếu Nhi (lứa 6 đến 15 tuổi) nhất là tuổi Thiếu niên lớn ở Trung học cơ sở càng ít được để ý, cái tuổi đang bùng nổ rất nhiều suy nghĩ riêng tư và về thế giới quanh mình. Tôi cũng đã có 6 tập thơ Thiếu Nhi (Tôi không có thơ cho Mầm non Mẫu giáo): “Trăng sáng tuổi thơ”, “Em yêu bầu trời xanh”, “Tiếng mẹ đẻ của em”, “Diều và Gió”, “Ba truyện thơ Thiếu Nhi” và “101 Bài thơ đố giải tuổi Thiếu Nhi”. Nhưng trong lòng vẫn thấy băn khoăn một vài điều muốn nói.

Trước hết ta cần xem Thiếu Nhi là tuổi nào. Theo trong Điều lệ Đội, Điều lệ Đoàn và một số tài liệu khác có ghi: 6 - 10 tuổi gọi là tuổi Nhi đồng. Từ 11 đến hết 15 tuổi gọi là tuổi Thiếu niên. Như vậy Thiếu Nhi (Thiếu niên và Nhi đồng) là từ 6 đến hết 15 tuổi. Còn trước đó là tuổi Nhà trẻ và tuổi Mầm non Mẫu giáo. Tuy sự phân chia này là tương đối, nhưng cũng cho ta hình dung được những giai đoạn nhận thức và tâm lý của các thời kỳ phát triển của các em nhỏ.

Thơ Thiếu Nhi là thơ viết cho Thiếu Nhi, viết về Thiếu Nhi. Đó là những tác phẩm thơ do các em viết hoặc do người lớn viết cho các em. Thơ Thiếu Nhi phải có nội dung, nghệ thuật gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng giáo dục hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ. Thơ Thiếu nhi định hướng viết cho lứa tuổi từ 6,7 tuổi đến hết 14, 15 tuổi.

Tuổi còn nhỏ trên nôi các cháu chỉ được ngậm thơ qua lời ru của mẹ của bà của cô với những câu đồng giao hay các vần thơ dân gian. Ở tuổi Mẫu giáo hầu như các em mới đang tập đánh vần tập đọc, trải nghiệm trong cuộc sống chỉ mới đang bắt đầu được hình thành. Các em chưa thể tự đọc để hiểu một bài thơ. Phần lớn là bố mẹ, cô giáo đọc cho bé nghe đi, nghe lại nhiều lần, cho bé đánh vần tập đọc và sau cùng là học thuộc lòng để phần nào ý thơ thấm vào tâm hồn các cháu. Thơ cho Mẫu giáo thường phải ngắn, dễ thuộc, hình ảnh ngộ nghĩnh và chưa thể có tư duy gì rõ nét.

Nhi đồng, nhất là Thiếu niên, các em đã tự đọc được và mức độ khác nhau hiểu ý nghĩa của bài thơ. Các em bắt đầu có những nghĩ suy độc lập.

Vì thế đem gộp thơ cho Mầm non Mẫu giáo vào thơ Thiếu nhi là không hợp lý. Nhiều người còn lấy thơ Mầm non Mẫu giáo làm định hướng cho thơ Thiếu Nhi nên sinh ra suy nghĩ: Cứ phải ngộ nghĩnh, ngô nghê, cứ phải ngắn, dễ thuộc mới là Thơ Thiếu Nhi thì lại càng vấp sai lầm lớn hơn.

Tôi gần các cháu 9, 10 tuổi. Rất ngạc nhiên khi thấy các cháu đọc say sưa và còn đọc đi đọc lại cả 7 tập truyện dài HarryPotter, mỗi tập dày một vài đốt ngón tay không hề có một hình ảnh nào. Sao lại bảo rằng viết cho Thiếu Nhi phải ngắn thôi, dài các em không đọc được. Vấn đề ở chỗ có cái gì hấp dẫn các em không chứ không phải dài hay ngắn. Các em Thiếu nhi cần đọc hiểu chứ không phải bài nào cũng học thuộc lòng như dưới lớp Mầm non Mẫu giáo. Vậy cần phải phân biệt, tách hẳn thơ cho Thiếu Nhi và thơ cho Mầm non Mẫu giáo.

Ai làm thơ Thiếu Nhi? Ngày xưa, thời của Trần Đăng Khoa thì các em nhỏ làm thơ nhiều và thơ hay. Các em nói chính về các em nên thơ rất Thiếu Nhi không lẫn với thơ Mầm non Mẫu giáo. Bây giờ có nhiều kênh vui chơi giải trí khác, nên ít em làm thơ mà phần đa là người lớn làm thơ về Thiếu Nhi. Tuy vậy, ở thời người người làm thơ, ra ngõ gặp nhà thơ như hiện nay, nhưng người làm thơ cho Thiếu Nhi cũng rất ít.

Thơ cho Mầm non Mẫu giáo thì toàn người lớn làm vì các em chưa có thể làm được, nên vấp nhiều tưởng tượng chủ quan khi đóng vai làm chủ thể trẻ thơ.

Ai đọc thơ Thiếu Nhi? Tất nhiên ta mong là các em đọc. Nhưng người lớn đọc nhiều rồi hướng dẫn cho các em đọc trong những ngày hè nghỉ học chứ ít khi tự các em tìm đến thơ. Ở trường phần đông các em chỉ được hướng dẫn đọc các bài thơ chọn đưa vào sách giáo khoa qua lăng kính chủ quan của những người soạn sách giáo khoa mà thôi. Các em cũng không có điều kiện hay vị thế để bình luận, khen, chê thơ mà có chăng là người lớn bình nên vẫn mang tính chủ quan áp đặt. Giá như có một không gian mạng riêng của các em. Ở đây luôn trải thơ viết về Thiếu Nhi để các em đọc và có thể bấm thích, không thích hoặc nêu ý kiến của mình cho ta hiểu được các em hơn.

Ta cũng còn phải có suy nghĩ rằng thơ Thiếu Nhi bây giờ cần khác thơ Thiếu Nhi ngày xưa. Do xã hội phát triển vượt bậc, đời sống người dân nâng cao, nên khác hẳn với ngày xưa, các em được tiếp xúc với rất nhiều cái mới hiện đại như: Điện thoại di động, smart phone, truyền hình thông minh, học online, các trò chơi điện tử, phim ảnh, sách nói...vv. Nhiều khi các em còn thao tác nhanh hơn cả người lớn. Tất nhiên thơ ta vẫn phải luôn gắn bó các em với thiên nhiên cây cỏ, hoa lá, chim muông, nhưng cũng phải đề cập đến những sinh hoạt thường ngày đó của các em với mong gần gũi các em được. Thơ Thiếu Nhi còn theo đuổi các em đến tận tuổi 14, 15, cái tuổi mà hiện nay các em đã nảy nở tình cảm nam nữ. Thơ ta phải biết hướng các em vào những mối tình thuần khiết trong sáng để lại những kỷ niệm đẹp mãi trong đời.

Tất cả những suy nghĩ riêng của tôi trên đây chỉ muốn toát lên một ý rằng: Thơ Thiếu nhi là thơ cho lứa tuổi từ 6 đến 15 tuổi, một khoảng thời gian khá rộng. Ta phải quan tâm cả tuổi đầu cấp 1 (Tiểu học cơ sở) và tận cuối cấp 2 (Trung học cơ sở) trước khi các em sắp lên thanh niên. Điều quan trọng muốn nói là không nên coi thơ cho các lớp Mầm non Mẫu giáo (1 đến 5 tuổi) là Thơ Thiếu Nhi. Như thế sẽ khập khiễng không hợp lý: Một tuổi chưa tự đọc được và suy nghĩ còn dựa theo suy nghĩ của người lớn. Một tuổi đã tự đọc được và bắt đầu có những suy nghĩ độc lập. Kiêng nữa là lấy Thơ cho Mầm non Mẫu giáo để định hướng cho Thơ Thiếu Nhi thì càng sai lầm.

Cần hiểu mảng Thơ cho trẻ em có 2 lớp: Thơ cho Mầm non Mẫu giáo và Thơ cho Thiếu niên Nhi đồng và cần tách riêng.

Trên đây là vài ý kiến riêng đề xuất cho cách suy nghĩ về thơ cho Mầm non Mẫu giáo và thơ Thiếu Nhi hiện nay.

Sau đây là một số bài thơ sáng tác của tôi về Thiếu nhi trong những tập thơ tôi đã viết. Bệnh nghề nghiệp với tính sư phạm nên tôi luôn muốn đưa tính giáo dục vào thơ Thiếu Nhi, nhưng nó phải đến với các em một cách rất nhẹ nhàng tự nhiên, thường là ở câu cuối cùng.

Thơ Mỵ Duy Thọ

Về bè bạn DIỀU VÀ GIÓ Đồng quê chiều lộng gió Em thả cánh diều bay Cái đuôi lên vẫy vẫy Bóng in nền trời mây Diều mấy anh lớn tuổi Nghe vi vu bờ đê Như một vành trăng khuyết Đang trôi giữa chiều hè Cả lũ sáng đi học Cánh diều nằm ngẩn ngơ Gió tìm về tận ngõ Cứ vừa bay vừa chờ Diều được ăn no gió Dây căng như dây đàn Gió gặp Diều gặp bạn Cùng liệng dọc liệng ngang Đêm Diều nằm nhớ Gió Gió nhớ Diều lang thang Em nằm mơ dây kéo Diều bay trên đồng làng. LỢN CON THIẾU BẠN Mẹ mua một con lợn Trông đen nhỏ thon thon Như một quả dưa hấu Miệng ăn bụng béo tròn Nhưng sau bỗng nó chán Máng cám luôn thừa ra Chóp chép tí cho qua Rồi nằm dài thườn thượt Mẹ thấy buồn, thấy nản Thay đổi món không xong Hôm mẹ đi chợ Vòng Mua thêm một con nữa Bỗng mỗi khi đến bữa Nhảy ra máng tranh nhau Vừa ăn vừa húc đầu Tí thôi máng nhẵn nhụi Mẹ được nở nụ cười Thiếu bầu bạn đó thôi Mọi thứ giống con người Sống luôn cần có bạn. Về học tập TRĂNG CHỜ NHÉ Trong phòng, em say học Trăng cắt cỏ vườn ngoài Lưỡi liềm trăng lấp ló Như là rủ rê ai Trăng ơi. Chờ tí nhé Tao đang bài toán hình Diện tích vành trăng khuyết Tính rất là thông minh Bài văn nữa dài đấy Trăng chờ tí được không Tao tả trăng ngủ dậy Nhớ tiếng trống cà rùng Xong bài ra mở cửa Trăng đã cuối chân trời Tối mai là Thứ Bảy Đến sớm nhé trăng ơi! CON NHỆN Thả mình rơi trong gió Căng dính ở hai đầu Thế mà một lúc sau Đã vòng quay đan lượn Tám chân đưa lên xuống Phối hợp rất nhịp nhàng Tay kéo sợi tay đan Dây căng đều tăm tắp Xong rồi bao khó nhọc Toát hết cả mồ hôi Giang tám chân Nhện ngồi Nghỉ ngơi nhắm con mắt Bỗng thấy dây rung lắc Con gì mắc vào rồi Vội vàng lao tới nơi Cuộn mồi thành cái bọc Chắc là lúc đi học Nhện phải rất là chăm Với có nhiều kỹ năng Và khéo tay đến thế. MÁY XÚC Cánh tay máy xúc giơ ra Bàn tay vục đất như là đang chơi Quay đi quay lại một hồi Kênh mương được vét. Nước ngòi được thông Bao người làm việc mới xong Một mình máy xúc chỉ trong vài giờ Em thích nhìn bàn tay giơ Cũng có Năm ngón. Ai ngờ giống ta Cánh tay chỉ một thôi mà Chắc xưa bộ đội. Nay là thương binh. 29/9/2023 HÁT QUỐC CA Xem ti vi bóng đá Cầu thủ hát quốc ca Nếu là Việt Nam ta Em muốn cùng đứng hát Chắc là các nước khác Họ cũng giống mình thôi Nổi quốc ca lên rồi Là hiện hình đất nước Hiện Hà Nội, Biển đông Hiện lịch sử cha ông Hiện dòng sông - dải lụa Hiện đồng lúa mênh mông Em thích những cầu thủ Ấp tay lên trái tim Chắc ở trong sâu thẳm Nung nấu một lời nguyền Em ấp tay lên ngực Mỗi lần trường quốc ca Em bắt chước các chú Yêu đất nước quê nhà. 8/1/2023 Về tìm hiểu thiên nhiên THỚ GỖ Thợ cưa ngang khúc gỗ Hiện ra những vòng tròn Vòng vàng vòng nâu sẫm Trong cùng là lõi con Ai vẽ đẹp thế nhỉ Họ không dùng com pa Chỗ lõm chỗ lồi ra Uốn từng vòng to nhỏ Em đi tìm hỏi bố Bố bảo tuổi của cây Mùa khô vòng đậm mỏng Mùa mưa vòng sáng dày Mỗi năm ngày sinh nhật Là Hai vòng đắp thêm Người ta gọi thớ gỗ Trang nhật ký tự nhiên Ôi! Hay quá bố nhỉ Chắc kỷ niệm ngày sinh Cây cũng vui thổi nến Giống như thể chúng mình. 9/10/2023 VẼ VÒNG TRÒN Em vẽ nhanh đường tròn Bằng cái com pa quay Một đầu cắm cố định Một đầu chì lượn xoay Thầy em vẽ vòng tròn Bằng căng một sợi dây Tay trái thầy giữ chặt Tay phải bụi phấn bay Mặt trăng vẽ một vòng Bằng sức hút Trái đất Vòng tròn này lớn thật Một tháng vẽ mới xong Mặt trời hút Trái đất Vùn vụt trong không trung Trái đất vẽ vòng khủng Hết cả một năm ròng Tự quay quanh mình nó Trái đất kỳ diệu thay Bắt hết thảy thiên hạ Vẽ vòng tròn mỗi ngày. 21/5/2023 17/10/2023 Về vui chơi trong gia đình BÉ LÀM CÔNG AN Có cái còi tuýt tuýt Bé tập làm Công an Đèn đỏ phải dừng lại Rẽ trái cần an toàn Bé kiếm một cái gậy Ngắn chỉ bằng khuỷu tay Đội lên một cái mũ Chân diện thêm đôi giày Tuýt còi giơ thẳng gậy Xe bố dừng lại ngay Lỗi gì thế hả chú Bố mới uống rượu say Tuýt còi chỉ xuống đất Xe mẹ dừng lại ngay Vì sao thế hở chú Biển cấm rẽ lối này Xe ông bà châm chước Vì ông bà tuổi nhiều Tiền lương thì lại ít Công an phải biết điều Cả nhà phen cười rộ Bà ôm thằng cháu yêu Bà thưởng cho gói kẹo Vì Công an biết điều. 29/5/2023 ĐIỆN THOẠI CỦA EM Bố cho cái điện thoại Em cất trong ba lô Để khi mẹ việc bận Đón em lúc muộn giờ Em ghi số bố mẹ Cô chú và ông bà Cảm thấy như cả nhà Luôn ở bên cạnh ta Ra chơi em vội gọi Thử đến bố xem sao Nghe tiếng bố hay quá A lố! Bố xin chào Em gọi sang cho mẹ Bắt chước bố: A lô! Ôi! Con mẹ giỏi quá Mới bữa nào bi bô Hơi gì là điện thoại Vui thú lúc ra chơi Cô ghé tai khẽ nói Chỉ gọi lúc cần thôi Điện thoại em đơn giản Chỉ nghe tiếng nói cười Nhưng em thích. Thích lắm Thấy mình lớn thật rồi. Về tình cảm và thiên nhiên CHIẾC LÁ VÀNG Tôi là chiếc lá vàng Bay theo gió lang thang Chạm đâu là bến đỗ Nắng chiều thu mơ màng Có anh tay máy ảnh Ngắm chụp hình tôi rơi Vội về khoe với bạn Săn được mùa thu rồi Có cô bé học trò Ngồi xuống đỡ tôi lên Ép vào trong trang vở Thỉnh thoảng giở ra xem Có một đôi thơ thẩn Dắt tay nhau ven hồ Lá vàng cài lên tóc Thấy tình đầy mộng mơ Cứ tưởng mình rác thải Vướng chân người lại qua May vẫn còn xao động Tâm hồn người gần xa. Cỏ cây nẩy lộc đâm chồi Một đôi trẻ nhỏ trên đồi gió reo Ngây thơ đôi mắt trong veo Hồn nhiên hai má ửng theo nắng vàng Thiên thai hay giữa trần gian Đôi bươm bướm trắng lạc sang chốn nào Thời gian như ở tầng cao Mãi đem kỷ niệm gieo vào tháng năm.