Về địa lý nhân văn của một đô thị sinh thái nghìn năm văn hiến

Vốn thanh lịch và đậm tình, nặng nghĩa, người Hà Nội thường vẫn có thói quen hoài niệm, nhớ về những gì đã qua, đã gắn bó với mình. Chúng ta có thể cho rằng, tất nhiên, đây là một đặc tính chung của mọi con người, nhưng với riêng người Hà Nội, sự hoài niệm lại thực sự kỳ lạ. Nó gắn trong mọi suy tư, hành động, cử chỉ, tác phong sinh ra từ hoàn cảnh tự nhiên của thành phố này. Câu ca dao quen thuộc:

Mịt mù khói tỏa ngàn sươngNhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Đã không chỉ miêu tả một phong cảnh tuyệt vời, rất đặc trưng của Hà Nội thuở nào, mà còn man mác một sự hoài niệm. Không có một sự hoài niệm sâu sắc thì không thể vừa miêu tả lại vừa truyền vào đó bao nhiêu xúc cảm của những buồn thương, nhung nhớ da diết như vậy…Rồi nữa :

Sông Tô nước chảy quanh coCầu Đông sương sớm, quán Giò trăng khuya

Bà Huyện Thanh Quan, một nữ sĩ Hà Nội tiêu biểu, đã hễ làm thơ là dường như lại hoài niệm, lại “tạo hóa gây chi cuộc hí trường”, để rồi

Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo Nền cũ lâu đài bóng tịch dương

Nhà văn Tô Hoài, một người Hà Nội chính hiệu đã từng nhận xét về sự hoài niệm, miêu tả về những nguyên cớ sâu xa cho sự hoài niệm này của người Hà Nội như sau: “Dạo trong thành phố lúc nào cũng có thể thấy được dáng vẻ, tuổi tác và vui buồn của thành phố. Cuộc đời Hà Nội nằm trong cuộc đời dân tộc. Sử sách và thiên nhiên, cây thông chùa Láng, búi nứa đền Trại và Hồ Tây, sông Tô Lịch, những di tích cổ trên mặt đất, mỗi bước đi quanh ta đều chi chít những chứng tích của đời người nơi đất gốc...Từng bước hôm qua giúp ta suy nghĩ, khiến cho hành động hôm nay càng ý nghĩa hơn”.

Khi tìm hiểu về những đặc tính chung của con người, giáo sư Trần Quốc Vượng, lúc sinh thời, thường nói nhiều đến khía cạnh mà ông gọi là “địa lý nhân văn” và đòi hỏi người nghiên cứu phải có “cái nhìn sinh thái nhân văn”. “Đất Ngọc Hà tốt tươi phong cảnh, gái Ngọc Hà vừa đảm vừa xinh”, cô gái làng Ngọc Hà không thể vừa đảm vừa xinh được nếu như cô ta không được lớn lên trong một “trường địa lý” có phong cảnh tốt tươi và lãng mạn của chính làng Ngọc Hà.

Trong một bài viết rất thú vị mang tên : “Một cái nhìn sinh thái nhân văn Việt Nam với các di tích-lịch sử-văn hóa Việt Nam”, giáo sư Trần Quốc Vượng viết : “Hiện nay, ở thế giới phương Tây, địa lý học và khảo cổ học (môn học về các di tích lịch sử, trong đó có các di tích Phật giáo) được xem là hai mặt của một Trường (champ, field) nghiên cứu duy nhất để tìm hiểu những hệ quả xây dựng hành vi con người. Người ta coi con người là một sản phẩm đồng thời là một tác nhân của một hệ sinh thái, của sự thay đổi sinh thái.”