Nửa ướt bây giờ, nửa ướt xa xưa…

“Đưa người yêu qua nhà người yêu cũ

Trong cơn mưa ban trưa

Chợt thấy hồn mình tách thành hai nửa

Nửa ướt bây giờ - nửa ướt xa xưa.”

Tôi biết đến Nguyễn Thụy Kha (tức “Kha lãng tử”) qua chương trình “Giai điệu tự hào” trên VTV, và rồi sau đó biết ông chính là tác giả của “Không đề” - bài thơ ám ảnh tôi suốt rất nhiều năm…

“Không đề” là một bài thơ tình bé nhỏ nằm trong hàng vạn bài thơ tình khác. Đúng thế, nó chỉ là bài thơ tình nhỏ bé mà thôi. Tôi đến với bài thơ này hoàn toàn ngẫu nhiên qua một lần cô giáo chủ nhiệm, cũng là cô giáo dạy Văn hồi cấp III đọc, lời thơ cứ âm vang trong tôi và tôi tự hỏi bản thân mình“có bao giờ người ấy chở người yêu đi qua nhà mình và chợt nhớ tới mình không nhỉ?”. Một chút buồn, một chút hồi tưởng, một chút bồi hồi xao xuyến ở trong con tim là tất cả những gì tôi cảm nhận được khi đọc bài thơ này của Nguyễn Thụy Kha.

Chỉ với bốn câu thơ, nhưng Nguyễn Thụy Kha đã làm xao xuyến không ít trái tim trẻ. Dường như khi đọc nó, người ta chợt nhớ về quá khứ, về những kỉ niệm đã có một thuở xa xưa và một lần nữa được sống lại với những kỉ niệm ấy, dù chỉ trong chốc lát để rồi lại quay về thực tại.

Tiêu đề bài thơ “Không đề” không tạo nên một sự áp đặt nào cho cách cảm nhận của độc giả, tạo cho mỗi người có một góc cảm nhận riêng phù hợp với tâm trạng, kí ức, và cả chủ thể đó là nam hay nữ.

Bài thơ được mở đầu bằng hình ảnh: “Đưa người yêu qua nhà người yêu cũ”. Câu thơ không bắt đầu bằng một chủ từ mà bắt đầu bằng một động từ “Đưa”. Ai đưa? Là anh hay là em đưa? Theo quy luật thì “anh” bao giờ cũng phải đưa đón “em”. Vậy, nhân vật trữ tình ở đây là “anh”?, anh đưa em đi “qua nhà người yêu cũ”, “trong cơn mưa ban trưa”. “Cơn mưa” ở đây là gì? Cơn mưa đó phải chăng là hình ảnh ẩn dụ cho cơn mưa lòng?, vì sao không phải là ban sáng hay ban chiều mà lại là “ban trưa”?, cơn mưa rơi vào giữa ban trưa thường là những cơn mưa rào, chợt đến chợt đi, nó vô định. Chở em đi qua nhà người yêu cũ thấy lòng bồi hồi nhớ lại chuyện xưa, kỉ niệm ùa về trong trí nhớ làm anh xuyến xao, nhung nhớ, đây chỉ là cái cảm xúc bất chợt, nó không định hình, không kéo dài. Đó chỉ là sự tình cờ đi ngang qua nhà người yêu cũ, làm cho anh chợt nhớ đến người xưa mà thôi. Người yêu cũ là buổi sáng, người yêu mới là buổi chiều chăng? Ban trưa ngăn giữa sáng và chiều, cho ta thấy, theo dòng chảy của thời gian, buổi trưa rồi lại đến buổi chiều chứ không có sự quay ngược trở về buổi sáng; thế nhưng ở đây, ban trưa vẫn có thể bị tách làm hai nửa, nửa cho ban sáng, nửa cho ban chiều. Tình cảm của chàng trai lúc này không chỉ là của riêng “người yêu” mới nữa, mà đã bị san sẻ bớt mất rồi, lòng chàng trai đang xao động, đang hồi tưởng về mối tình đã qua.

Một cách vô tư, chàng trai không cố tình nhớ đến mối tính xưa ấy, chỉ tình cờ thôi, để đến khi chàng thấy: “Chợt thấy hồn mình tách thành hai nửa” mới nhận ra rằng mình đang nhớ người xưa. Ở câu thơ này nhà thơ đã dùng từ rất khéo, cho thấy cách dùng từ của tác giả có sự điêu luyện, chính xác; nhà thơ đã dùng “chợt thấy” chứ không phải là “ bỗng thấy”, bởi từ “bỗng” diễn tả một cái gì đó đến bất ngờ không chịu sự tác động của ngoại cảnh hay bất cứ một yếu tố nào bên ngoài như câu thơ:

“Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét”

(“Tiếng hát con tàu” - Chế Lan Viên)

Cái “bỗng” ấy đến vô điều kiện; còn “chợt” thì lại khác, nó chợt đến khi ta bắt gặp một cái gì đó đã biết, đã có, đã quen thuộc, nó đến có điều kiện; cho nên khi đi ngang nhà người xưa, chàng trai nhớ đến mối tình thuở nào, một mối tình đã có trong quá khứ, ban đầu chàng không nhận ra là mình đang nhớ lại, chỉ thấy lòng mình đang dao động mà thôi, nhưng sau phút chốc ấy, chàng đã chợt nhận ra mình đang nghĩ về người yêu cũ trong khi đang đi cùng người yêu mới, trong tâm hồn dường như có một sự tách bạch giữa quá khứ và hiện tại, giữa xưa và bây giờ, mặc dù ranh giới tách bạch này sẽ mau chóng bị nhòa đi để nhường chỗ cho hiện tại, cho bây giờ; nhưng trong một khoảnh khắc, nó đã bị tách làm hai nửa:

“Nửa ướt bây giờ - nửa ướt xa xưa”

Khoảnh khắc ấy đẹp, đẹp một cách lạ lùng, nó không khiến người ta ghét chàng trai vì đang đi bên một người nhưng lại tưởng nhớ đến một người, ngược lại nó khiến người ta đồng cảm, người ta bồi hồi cùng đập một nhịp đập với trái tim của chàng trai ấy. Trong câu thơ này, từ “ướt” được dùng rất đặc biệt, là một tính từ dùng để chỉ một sự vật bị nước làm ướt, nhà thơ đã lấy tính từ ấy để nói lên nỗi lòng, tâm tư, tình cảm của chàng trai. Trái tim chàng trai dường như đang bị “cơn mưa ban trưa” làm ướt, “cơn mưa ban trưa” ấy là kỉ niệm, kỉ niệm ùa về với trái tim yêu làm cho buổi trưa nắng đổ cơn mưa rào, làm cho chàng trai thấy ướt át, ướt lòng vì người xưa, người nay. Dấu “ - ” ở giữa câu, tác giả như muốn cho chúng ta biết tình cảm chàng trai đang có sự tách bạch rõ ràng giữa quá khứ và hiện tại, quá khứ là cái đã qua, còn hiện tại là cái đang hiện hữu ngay bên cạnh chàng trai, đó là tình yêu với cô gái đang đi bên anh.

Toàn bài thơ là một hệ thống hình ảnh động: hình ảnh chàng trai “đưa” người yêu đi ngang nhà người yêu cũ, trong lòng anh ta bắt đầu nổi sóng, anh ta ngẩn người chợt nhận ra mình nhớ người xưa khi đang đi bên cạnh người yêu mới. Kết hợp với những động từ được đưa ra đầu câu: “đưa”, “rơi” là hai câu thơ đầu với hệ thống thanh ngang dày đặc không theo một quy luật nhất định nào:

“Đưa người yêu qua nhà người yêu cũ

Trong cơn mưa ban trưa”

đã tạo nên một âm vực cao cho bài thơ như diễn tả sóng lòng chàng trai đang nổi dậy, kí ức đang ùa về; hai câu sau thì âm vực có phần chùng xuống:

“Chợt thấy hồn mình tách thành hai nửa

Nửa ướt bây giờ - nửa ướt xa xưa.”

như diễn tả cảm xúc đang dần lắng xuống, đọng lại. Nhịp điệu cao - thấp cùng với sự trớ trêu của tình cảm - đang đi với người mới mà nhớ đến người cũ đã làm cho bài thơ mang một chút giọng điệu buồn bã, sâu lắng.

Tóm lại, sự chọn lựa ngôn từ chính xác, điêu luyện và độc đáo kết hợp với việc đảo lộn trật tự từ trong câu thơ của nhà thơ, đã tạo nên sự uyển chuyển cả về ý tứ lẫn câu chữ của cả bài thơ. Thông qua lớp ngôn từ đó, tâm trạng của chủ thể trữ tình được bộc lộ một cách trọn vẹn trong một khoảnh khắc độc đáo nhất, làm cho người đọc đồng cảm và đón nhận một cách tự nhiên, không bị gò bó vào một khuôn khổ nào đó. Giá trị nghệ thuật và giá trị ngôn từ của bài thơ này nằm ở chỗ đó chăng…