Cực trị của hàm số: Lý thuyết, cách tìm & các dạng bài tập lớp 12

Video bài giảng được tạo bởi notebooklm.google.com

Cực trị của hàm số là gì?

Cực trị của hàm số là giá trị khiến hàm số đổi chiều khi biến thiên.

Xét theo hình học: Cực trị của hàm số biểu diễn khoảng cách lớn nhất từ điểm này sang điểm kia và ngược lại.

Lưu ý: Giá trị cực đại và giá trị cực tiểu KHÔNG PHẢI là giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số.

Lý thuyết: Điểm cực trị của hàm số

1. Định nghĩa giá trị cực đại và giá trị cực tiểu

Giả sử hàm số f xác định trên K (K ⊂ ℝ) và x0 ∈ K.

• x0 được gọi là điểm cực đại của hàm số f nếu tồn tại một khoảng (a;b) ⊂ K chứa điểm x0 sao cho f(x) < f(x0), ∀ x ∈ (a;b) {x0}. Khi đó f(x0) được gọi là giá trị cực đại của hàm số f.

• x0 được gọi là điểm cực tiểu của hàm số f nếu tồn tại một khoảng (a;b) ⊂ K chứa điểm x0 sao cho f(x) > f(x0), ∀ x ∈ (a;b) {x0}. Khi đó f(x0) được gọi là giá trị cực tiểu của hàm số f.

Lưu ý:

1. Điểm cực đại/Điểm cực tiểu x0 được gọi chung là điểm cực trị; Giá trị cực đại/Giá trị cực tiểu f(x0) của hàm số được gọi chung là cực trị. Hàm số có thể đạt cực đại hoặc cực tiểu tại nhiều điểm trên tập hợp K.

2. Giá trị cực đại/Giá trị cực tiểu của đồ thị hàm số không phải là giá trị lớn nhất (nhỏ nhất) của hàm số f trên tập K; f(x0) chỉ là giá trị lớn nhất/nhỏ nhất của hàm số f trên một khoảng (a;b) chứa x0.

3. Nếu x0 là một điểm cực trị của hàm số f thì điểm (x0; f(x0)) được gọi là điểm cực trị của đồ thị hàm số f.

2. Các định lý về cực trị hàm số

Định lý 1: Giả sử hàm số f đạt cực trị tại điểm x0. Khi đó, nếu f có đạo hàm tại điểm x0 thì f’(x0) = 0.

Lưu ý:

1. Điều ngược lại có thể không đúng. Đạo hàm f’ có thể bằng 0 tại điểm x0 nhưng hàm số f không đạt cực trị tại điểm x0.

2. Hàm số có thể đạt cực trị tại một điểm mà tại đó hàm số không có đạo hàm.

Định lý 2: Nếu f’(x) đổi dấu từ âm sang dương khi x đi qua điểm x0 (theo chiều tăng) thì hàm số đạt cực tiểu tại x0.

Nếu f’(x) đổi dấu từ dương sang âm khi x đi qua điểm x0 (theo chiều tăng) thì hàm số đạt cực đại tại x0.

Định lý 3: Giả sử hàm số f có đạo hàm cấp một trên khoảng (a;b) chứa điểm x0, f’(x0) = 0 và f có đạo hàm cấp hai khác 0 tại điểm x0.

• Nếu f’’(x0) < 0 thì hàm số f đạt cực đại tại điểm x0.

• Nếu f’’(x0) > 0 thì hàm số f đạt cực tiểu tại điểm x0.

• Nếu f’’(x0) = 0 thì ta chưa thể kết luận được, cần lập bảng biến thiên hoặc bảng xét dấu đạo hàm.

3. Số điểm cực trị của hàm số

Mỗi dạng hàm số có số điểm cực trị khác nhau, kết luận đưa ra có thể là: Không có điểm cực trị nào, có 1 điểm cực trị ở phương trình bậc 2, có 2 điểm cực trị ở phương trình bậc 3,...

Lưu ý:

• Điểm cực đại (hoặc cực tiểu) của x0 là điểm cực trị. Giá trị cực đại (hoặc giá trị cực tiểu) f(x0) gọi chung là cực trị. Tại 1 điểm có thể nhiều cực đại và cực tiểu.
• Giá trị cực đại (hoặc giá trị cực tiểu) f(x0) KHÔNG PHẢI là giá trị lớn nhất (hoặc giá trị nhỏ nhất) của hàm số f mà chỉ là giá trị lớn nhất (hoặc giá trị nhỏ nhất) của hàm số f trên 1 khoảng (a;b) chứa x0.
• Nếu 1 điểm cực trị của f là x0 thì điểm (x0; f(x0)) là điểm cực trị của hàm số f.

Cách tìm điểm cực trị của hàm số

Mỗi hàm số đều có một tính chất và cách tìm cực trị khác nhau., dưới đây là cách xác định điểm cực trị của dạng hàm số thường gặp trong các đề thi.

1. Tìm cực trị của hàm số bậc 2

Hàm số bậc 2 có dạng: y = ax2 + bx + c (a ≠ 0) với miền xác định là D = R. Ta có: y’ = 2ax + b.

• y’ đổi dấu khi x qua x0 = -b/2a

• Hàm số đạt cực trị tại x0 = -b/2a

2. Xác định điểm cực trị của hàm số bậc 3

Hàm số bậc 3 có dạng: y = ax3 + bx2 + cx + d (a ≠ 0) với miền xác định là D = R. Ta có: y’ = 3ax2 + 2bx + c → Δ’ = b2 - 3ac.

• Δ’ ≤ 0 : y’ không đổi dấu → hàm số không có cực trị

• Δ’ > 0 : y’ đổi dấu 2 lần → hàm số có hai cực trị (1 CĐ và 1 CT)

Cách tìm đường thẳng đi qua hai điểm cực trị của hàm số bậc ba:

Ta có thể phân tích : y = f(x) = (Ax + B)f ‘(x) + Cx + D bằng cách chia đa thức f(x) cho đa thức f ‘(x).

Giả sử hàm số đạt cực trị tại x1 và x2

Ta có: f(x1) = (Ax1 + B)f ‘(x1) + Cx1 + D → f(x1) = Cx1 + D vì f ‘(x1) = 0

Tương tự: f(x2) = Cx2 + D vì f ‘(x2) = 0

Kết luận: Đường thẳng qua hai điểm cực trị có phương trình: y = Cx + D

3. Cách tính cực trị của hàm số bậc 4 (Hàm trùng phương)

Hàm số trùng phương có dạng: y = ax4 + bx2 + c (a ≠ 0) với miền xác định là D = R. Ta có: y’ = 4ax^3 + 2bx = 2x(2ax^2 + b) và y’ = 0 x = 0 2ax^2 + b = 0 x = 0 x62 = -b/2a.

• Khi -b/2a ≤ 0 <=> b/2a ≥ 0 thì y’ chỉ đổi dấu 1 lần khi x đi qua x0 = 0 → Hàm số đạt cực trị tại xo = 0

• Khi -b/2a > 0 <=> b/2a < 0 thì y’ đổi dấu 3 lần → hàm số có 3 cực trị

4. Cách xác định cực trị của hàm số lượng giác

Phương pháp tìm cực trị của hàm số lượng giác như sau:

• Bước 1: Tìm miền xác định của hàm số.

• Bước 2: Tính đạo hàm y’ = f’(x), giải phương trình y’=0, giả sử có nghiệm x=x0.

• Bước 3: Khi đó ta tìm đạo hàm y’’.

  • Tính y’’(x0) rồi đưa ra kết luận dựa vào định lý 2.

5. Xác định điểm cực trị của hàm số logarit

Chúng ta cần phải thực hiện theo các bước sau:

• Bước 1: Tìm miền xác định của hàm số.

• Bước 2: Tính đạo hàm y’, rồi giải phương trình y’=0, giả sử có nghiệm x=x0.

• Bước 3: Xét hai khả năng:

  • Tìm đạo hàm y’’.

  • Tính y’’(x0) rồi đưa ra kết luận dựa vào định lý 3.

  • Nếu xét được dấu của y’: Khi đó: lập bảng biến thiên rồi đưa ra kết luận dựa vào định lý 2.

  • Nếu không xét được dấu của y’: Khi đó: Quay lại dùng phương pháp đạo hàm cấp hai (y'') để kiểm tra.

Các dạng bài tập tìm điểm cực trị hàm số thường gặp

Các bài toán về cực trị xuất hiện thường xuyên trong các đề thi THPT Quốc Gia hằng năm. Nắm bắt được tình hình chung, Monkey đã tổng hợp 3 dạng bài toán thường gặp liên quan đến cực trị của hàm số, giúp bạn có thể dễ dàng ôn luyện hơn.

Dạng 1: Tìm điểm cực trị của hàm số

Có 2 cách thức để giải dạng bài toán tìm số điểm cực trị của hàm số, bạn có thể theo dõi ngay bên dưới đây.

Cách 1:

• Bước 1: Tìm tập xác định của hàm số.

• Bước 2: Tính f'(x). Tìm các điểm tại đó f'(x)bằng 0 hoặc f'(x) không xác định.

• Bước 3: Lập bảng biến thiên.

• Bước 4: Từ bảng biến thiên suy ra các điểm cực trị.

Cách 2:

• Bước 1: Tìm tập xác định của hàm số.

• Bước 2: Tính f'(x). Giải phương trình f'(x)và ký hiệu xi (i=1,2,3,...)là các nghiệm của nó.

• Bước 3: Tính f''(x) và f''(xi ) .

• Bước 4: Dựa vào dấu của f''(xi )suy ra tính chất cực trị của điểm xi.

Ví dụ:

Tìm cực trị của hàm số y = 2x3 - 6x + 2.

Hướng dẫn giải:

Tập xác định D = R.

Tính y' = 6x^2 - 6. Cho y'= 0 ⇔ 6x2 - 6 = 0 ⇔ x = ±1.

Bảng biến thiên:

Vậy hàm số đạt cực đại tại x = - 1, y = 6 và hàm số đạt cực tiểu tại x = 1,y = -2.

Dạng 2: Tìm tham số m để hàm số đạt cực trị tại một điểm

Phương pháp giải:

Trong dạng toán này ta chỉ xét trường hợp hàm số có đạo hàm tại x0. Khi đó để giải bài toán này, ta tiến hành theo hai bước.

• Bước 1: Điều kiện cần để hàm số đạt cực trị tại x0 là y'(x0) = 0, từ điều kiện này ta tìm được giá trị của tham số .

• Bước 2: Kiểm lại bằng cách dùng một trong hai quy tắc tìm cực trị ,để xét xem giá trị của tham số vừa tìm được có thỏa mãn yêu cầu của bài toán hay không?

Ví dụ:

Cho hàm số y = x^3 - 3mx^2 +(m^2 - 1)x + 2, m là tham số thực. Tìm tất cả các giá trị của m để hàm số đã cho đạt cực tiểu tại x = 2.

Hướng dẫn giải:

Tập xác định D = R. Tính y'=3x^2 - 6mx + m^2 - 1; y'' = 6x - 6m.

Hàm số đã cho đạt cực tiểu tại x = 2 →

⇔ m = 1.

Dạng 3: Biện luận theo m số cực trị của hàm số

1. Đối với cực trị của hàm số bậc ba

Cho hàm số y = ax^3 + bx^2 + cx + d, a ≠ 0. Khi đó, ta có: y' = 0 ⇔ 3ax^2 + 2bx + c = 0 (1) ; Δ'y' = b^2 - 3ac.

• Phương trình (1) vô nghiệm hoặc có nghiệm kép thì hàm số đã cho không có cực trị.

• Hàm số bậc 3 không có cực trị ⇔ b^2 - 3ac ≤ 0

• Phương trình (1) có hai nghiệm phân biệt thì hàm số đã cho có 2 cực trị.

• Hàm số bậc 3 có 2 cực trị ⇔ b^2 - 3ac > 0

2. Đối với cực trị của hàm số bậc bốn

Cho hàm số: y = ax^4 + bx^2 + c (a ≠ 0) có đồ thị là (C). Khi đó, ta có: y' = 4ax^3 + 2bx; y' = 0 ⇔ x = 0 hoặc x^2 = -b/2a.

• (C) có một điểm cực trị y' = 0 có 1 nghiệm x = 0 ⇔ -b/2a ≤ 0 ⇔ ab ≥ 0.

• (C) có ba điểm cực trị y' = 0 có 3 nghiệm phân biệt ⇔ -b/2a > 0 ⇔ ab < 0.

Ví dụ:

Tìm m để hàm số y = x3 + mx + 2 có cả cực đại và cực tiểu.

Hướng dẫn giải:

Ta có: y' = 3x2 + m → Hàm số y = x3 + mx + 2 có cả cực đại và cực tiểu khi và chỉ khi y'= 0 có hai nghiệm phân biệt. Vậy m < 0.

Khám phá Monkey Math - ứng dụng học Toán bằng tiếng Anh chuẩn quốc tế giúp trẻ yêu thích và tự tin với môn Toán ngay từ sớm. Với hàng nghìn bài học tương tác sinh động, lộ trình cá nhân hóa và trò chơi hấp dẫn, bé vừa học vừa chơi hiệu quả mỗi ngày.

Tải ngay Monkey Math để cùng con xây nền tảng Toán vững chắc và phát triển tư duy logic vượt trội!

Bài tập tìm cực trị của hàm số (tự luyện)

Đáp án: 1A; 2D; 3A; 4A; 5A; 6A; 7D; 8D; 9D; 10B; 11C.

[FAQ] - Mọi người cũng hỏi về cực trị của hàm số

1. Điểm cực trị là x hay y?

Điểm cực trị gồm cả tọa độ (x, y), trong đó x là hoành độ cực trị, y là giá trị cực đại hoặc cực tiểu tương ứng.

2. Điểm cực đại của đồ thị hàm số là gì?

Là điểm (x₀, y₀) mà tại đó hàm đạt giá trị cực đại, tức y₀ lớn hơn các giá trị lân cận.

3. Điểm cực tiểu của đồ thị hàm số là gì?

Là điểm (x₀, y₀) mà tại đó hàm đạt giá trị cực tiểu, tức y₀ nhỏ hơn các giá trị lân cận.

4. Số điểm cực trị là gì?

Là số lượng điểm mà tại đó đạo hàm bằng 0 và hàm đổi dấu; thông thường hàm bậc 3 có 2 điểm cực trị, hàm bậc 4 có tối đa 3 điểm cực trị.

5. Làm sao biết hàm có cực đại hay cực tiểu?

Tính đạo hàm f’(x), tìm nghiệm f’(x) = 0, rồi xét dấu f’(x) để xác định điểm cực đại (tăng -> giảm) hay cực tiểu (giảm -> tăng).

6. Khoảng cách 2 điểm cực trị tính thế nào?

Sau khi tìm được 2 điểm cực trị (x1,y1) và (x2,y2), áp dụng công thức:

7. Khi nào hàm số không có cực trị?

Khi đạo hàm không đổi dấu hoặc phương trình f’(x) = 0 không có nghiệm thực.

Tóm tắt nội dung "Cực trị của hàm số" (Mind-Map)

Trên đây là tất cả các kiến thức về cực trị của hàm số mà Monkey muốn chia sẻ đến bạn đọc. Hy vọng rằng bài viết này sẽ giúp ích cho bạn phần nào việc ôn tập cho các kỳ thi sắp tới. Xin được đồng hành cùng bạn!