Chất thơ trong “Lẵng quả thông” | Quả thông

Không phải ngẫu nhiên Pauxtôpxki được mệnh danh là: “Nhà thơ bị đóng đinh trên cây thánh giá của văn xuôi”. Đến với những áng văn xuôi của Pauxtôpxki, ta không gặp những cái gọi là xung đột, những tình tiết lắt léo ly kì. Đến với những áng văn xuôi của Pauxtôpxki, người ta lặng đi bởi những dòng văn trữ tình như những dòng cảm xúc chảy tràn trên trang giấy. Chất thơ ngọt ngào êm dịu mới chính là phong vị, là thần thái của văn xuôi nhà văn ấy. Tìm hiểu chất thơ trong một ví dụ tiêu biểu “Lẵng quả thông” của Pauxtôpxki sẽ giúp ta có cái nhìn sâu sắc hơn về phong cách nghệ thuật của ông.

Pha-đê-ep đã từng nói rằng: “Văn xuôi cần phải có cánh. Đôi cánh ấy chính là thơ”. Chất thơ chính là chiếc cầu nối mềm mại đưa văn xuôi thấm vào hồn người êm ái và dịu dàng hơn bao giờ hết. Chính L.Tônxtôi từng thốt lên: “Tôi không bao giờ hiểu đâu là ranh giới giữa văn xuôi và thi ca”. Còn Pauxtôpxki, “nhà thơ bị đóng đinh trên cây thánh giá của văn xuôi”, trong “Truyện cuộc đời” cũng bộc bạch rằng: “Tôi đã nhìn thế giới xung quanh qua tấm lăng kính trong suốt của thơ…Tôi biết rằng thơ - đó là cuộc sống được thể hiện ở dạng hoàn thiện nhất, là thế giới mở ra trong tất cả chiều sâu mà cặp mắt dửng dưng lười nhác không thể nào bao quát được”…

Puskin hay nhắc tới khái niệm “văn xuôi chân chính”. Với Puskin, đó là thứ văn chương “bao giờ cũng có tiết tấu của nó”, “bao giờ cũng thấm đượm chất thơ như chất nước ngọt ngào thấm trong trái táo”. Và với Puskin, “văn xuôi là sợi cốt còn thơ là sợi ngang. Cuộc sống được miêu tả trong văn xuôi không đựng chất thơ sẽ trở thành thô thiển, thành một thứ chủ nghĩa tự nhiên không cánh, không thúc gọi, không dẫn dắt ta đi đâu cả”. Chất thơ không còn chỉ đơn giản là sự trang trí của văn xuôi mà chính nó là một phẩm chất bắt buộc của văn xuôi theo quan niệm sáng tác của Puskin.

Đọc “Lẵng quả thông”, ta sẽ phần nào hiểu được phong cách văn xuôi đậm chất thơ thấm vào từng câu từng chữ của nhà văn Nga này. Chất thơ trong tác phẩm tỏa ra từ những vẻ đẹp của thiên nhiên Nga, của con người Nga. Chất thơ còn ánh lên từ tình huống truyện, từ giọng điệu trần thuật, từ ngôn ngữ,…

Bức tranh thiên nhiên Nga hiện lên trong “Lẵng quả thông” mơ mộng, huyền diệu biết bao với những khu rừng tràn ngập bầu không khí phảng phất mùi nấm, với tiếng lá rì rào, với tiếng sóng vỗ bờ, với những hàng rêu từ trên cành cây xõa xuống mặt đất như những mái tóc xanh. Trời vào thu. Vạn vật được khoác trên mình chiếc áo vàng kiều diễm mà “nếu như có thể lấy hết đồng và vàng trên trái đất đánh thành muôn vàn lá cây mỏng dính thì chúng cũng chỉ có thể làm thành một phần rất nhỏ của bộ áo mùa thu trải trên đồi núi kia mà thôi”. Mùa đông thiên nhiên Nga lại mang vẻ đẹp tinh khôi của những bông tuyết trắng. “Những bông tuyết bay chênh chếch, cố bám lấy ngọn cây” mang vẻ gì đó rất riêng trong đôi mắt của người nhạc sĩ Êđua Grigơ.

Không gian thiên nhiên nên thơ kia là tấm phông nền trên đó sáng lên hình ảnh đẹp đẽ trong sáng tựa thiên thần của Đanhi Pêđecxen, cô bé có đôi bím tóc nhỏ xíu, con ông gác rừng. Em đi nhặt những quả thông bỏ vào lẵng, một công việc cũng hết sức nên thơ. Trong cuộc nói chuyện với người nhạc sĩ già lạ mặt, Đanhi thể hiện vẻ đẹp trong sáng, hồn nhiên rất trẻ thơ. Khi Grigơ tỏ ra tiếc nuối vì không có món quà nào cho Đanhi thì Đanhi vội khoe : “Cháu có con búp bê cũ của mẹ cháu”, như một sự an ủi chân thành. Rất ngây thơ, tự nhiên, em còn bộc bạch tâm sự “Trước kia nó cũng biết nhắm mắt cơ bác ạ. Như thế này này…”, rồi từ từ nhắm mắt. Đanhi còn đáng yêu ở cả nỗi buồn rất trẻ thơ: “Nhưng bây giờ thì nó ngủ mở mắt”, cả sự liên tưởng ngộ nghĩnh: “người già hay khó ngủ. Ông cháu cũng vậy, cứ kêu rên cả đêm”, cả sự nghiêm nghị non nớt: “Chả lẽ suốt đời bác, bác chỉ làm được có dăm sáu thứ đồ chơi hay sao? ”. Lần đầu tiên gặp nhà soạn nhạc Grigơ nhưng bé Đanhi rất cởi mở chân thành. Phải chăng đó là nét đẹp tâm hồn, tính cách Nga hiện hữu ngay ở trong những tâm hồn trẻ thơ.

Vẻ đẹp tâm hồn ấy được nuôi dưỡng và lớn dần theo thời gian để rồi sau mười tám năm, trở thành một thiếu nữ, Đanhi lại là một cô gái nhạy cảm, đa sầu đa cảm. Chẳng thế mà sau những buổi xem kịch, “Đanhi thường thao thức mãi không ngủ được và đôi khi lại cứ nằm trên giường mà khóc”. Rồi đến khi vô tình nhận được món quà của người nhạc sĩ năm xưa, trong lòng cô dấy lên biết bao những nỗi niềm khôn tả. Có sự ngạc nhiên sững sờ. Có niềm vui sướng hạnh phúc. Có cả những nhớ thương kỉ niệm ấu thơ và những hình ảnh thân thương của quê hương: “Núi đồi của nàng, tiếng tù và, tiếng sóng biển quê nàng”- tâm hồn Nga dù đi đâu họ cũng luôn hướng về quê hương yêu dấu của mình. Tất cả trào lên khiến cô không cầm được nước mắt. Đanhi khóc, không giấu giếm những giọt lệ biết ơn. Cô nghe thấy trong đó tiếng gọi, tiếng thúc giục và nàng cảm thấy yêu đời yêu cuộc sống này hơn. Có thể nói hình tượng Đanhi là một biểu tượng đẹp cho vẻ đẹp trong sáng của tâm hồn Nga.

Bên cạnh một Đanhi hồn nhiên trong sáng là một nhạc sĩ già Grigơ nhân hậu, giàu tình yêu thương và luôn khát khao hạnh phúc. Buổi gặp đầu tiên ấy vậy mà cái gì đã thôi thúc nhà soạn nhạc lớn tuổi ấy hoàn thành món quà cho cô bé có đôi bím tóc nhỏ xíu và cặp mắt màu xanh lá cây lấp lánh? Điều gì đã khiến nhà soạn nhạc phải thao thức trăn trở trong một tháng trời chỉ để soạn một bản nhạc để tặng một bé gái mà chưa chắc sau buổi gặp đó còn nhớ tới ông. Đó là gì nếu không phải là tính nhân hậu vốn có của người nghệ sĩ? Đó là gì nếu không phải là tâm hồn luôn luôn khao khát hạnh phúc và khao khát mang đến hạnh phúc cho người khác. Không gian nơi nhà soạn nhạc ấy sống và làm việc có những gì? Một nơi giản dị như nơi ở của một tiều phu. Chỉ có một chiếc dương cầm để ca hát về tất cả. Những vị khách mà ông coi trọng ấy lại là những chú chim sơn tước đến nghe tiếng đàn của ông. Một không gian vật chất giản dị càng làm cho vẻ đẹp tâm hồn nhân hậu của người nghệ sĩ ấy thêm tỏa sáng hơn. Trong bản nhạc dành tặng cho Đanhi, ông gửi vào đó thông điệp: “Cháu như mặt trời, như làn gió êm dịu, như buổi sáng tươi mát”, “Ta hiểu đời lắm. Cháu ạ, dù người ta có nói với cháu những gì đi nữa thì cháu hãy cứ tin rằng cuộc đời thật là kỳ diệu và tuyệt đẹp. Ta già rồi, nhưng ta đã hiến cuộc đời ta, sự nghiệp và tài năng của ta cho tuổi trẻ. Hiến tất cả mà không đòi hỏi trả lại. Vì thế có thể, ta còn hạnh phúc hơn cả cháu nữa kia, Đanhi ạ ! Cháu là đêm trắng với ánh sáng huyền ảo. Cháu là hạnh phúc, là ánh bình minh. Cháu cất tiếng là bao con tim rung động. Cầu chúa ban phước lành cho mọi vật bao quanh cháu, chạm tới người cháu và được cháu chạm tới, những gì làm cháu vui sướng và bắt cháu phải trầm ngâm suy nghĩ”.” Những suy nghĩ, những ước mong tốt đẹp của người nhạc sĩ đã trở thành nguồn động viên, tiếp thêm tình yêu đời, yêu cuộc sống cho Đanhi.

Chất thơ của “Lẵng quả thông” không chỉ toát lên từ vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người Nga trong sáng giản dị, nhân hậu và giàu lòng nhân ái, mà còn toát ra từ phong cách nghệ thuật của tác giả.

Cốt truyện “Lẵng quả thông” cũng như hầu hết các truyện khác của Pauxtôpxki gần như không có chuyện. Đến với truyện của Pauxtôpxki, đừng bao giờ tìm ở đây những gì gay cấn, rắc rối, cuốn hút quay cuồng, đừng bao giờ tìm ở đây cái thú vui tiêu khiển trống thời gian. Đến với Pauxtôpxki, người ta có những giây phút quí giá để lắng lòng lại, để chìm đắm trong chính mình, để cảm nhận, và hiểu mình hơn. “Lẵng quả thông” không có xung đột, chỉ đơn giản kể về một người soạn nhạc già vô tình gặp một bé gái và hứa sẽ tặng cho cô một món quà sau mười năm nữa. Mười năm sau, cô bé giờ đã thành một cô gái tình cờ nhận được món quà mà người soạn nhạc già năm xưa dành riêng cho cô là bản nhạc diệu kỳ. Cô hiểu ra tất cả những gì ngày xưa nhà soạn nhạc ấy nói với cô và cô thấy yêu quê hương, yêu cuộc đời hơn. Câu chuyện chỉ có thế. Nó nhẹ nhàng thấm vào lòng ta như chất thơ êm đềm, sâu lắng. Để rồi ta phải suy ngẫm mãi về một tâm hồn nhân hậu và cao cả và một tâm hồn trong sáng, tràn ngập tình yêu, niềm tin với cuộc đời.

Chất thơ của áng văn xuôi được tạo ra còn từ những tình huống vô tình rất nên thơ. Trong một ngày thu đẹp trời, vô tình một nhà soạn nhạc già gặp một cô bé có đôi bím tóc nhỏ xíu, sự điềm tĩnh nhân hậu gặp sự non nớt ngây thơ trong sáng. Rồi vô tình, nhà soạn nhạc già tự hứa sẽ tặng cho cô bé một món quà. Hai người chia tay, tưởng không bao giờ gặp lại, bởi cả hai không có ý thức tìm gặp lại. Ấy vậy mà lại một sự tình cờ nữa dun dủi, Đanhi nhận được món quà của nhà soạn nhạc trong buổi nhạc giao hưởng. Sự tình cờ mà ta thường hay bắt gặp ở trong thế giới màu nhiệm của những bà Tiên ấy mang đến cho câu chuyện một chất lãng mạn đầy chất thơ và đầy tính cổ tích. Những sự tình cờ ấy là những khoảnh khắc đáng nhớ trong đời người mà Pauxtôpxki bằng tâm hồn nhạy cảm đã nắm bắt được, để rồi từ đó làm bất tử những vẻ đẹp chợt hiện ra, ghi lại diện mạo những nét tính cách đã định hình.

Trong rất nhiều sự tình cờ kia ta lại thấy những ẩn ý của nhà văn. Nếu suy xét thật nghiêm tóc và sâu sắc, chúng ta sẽ nhận thấy một điều lạ là: bản nhạc của Grigơ là món quà ông tặng cho Đanhi ông hoàn toàn có thể hoàn thành nó ngay khi cô bé còn bé. Nhưng nó chỉ được trao cho cô khi cô tròn mười tám tuổi. Vì sao vậy? Vì khi đó món quà ấy mới thực sự có ý nghĩa với cô. Vì chỉ đến khi cô trưởng thành, cô mới thấy hết được ý nghĩa, hạnh phúc thời thơ ấu, ý nghĩa lịch sử của quê hương trong trái tim mỗi người, của niềm hạnh phúc được bước vào đời - “một cuộc đời sẽ không trôi qua vô ích”.

Kết cấu truyện tương đối đơn giản theo trình tự thời gian. Chỉ duy nhất một lần có sự xuất hiện của kết cấu hồi tưởng: Đó là mảng ký ức chợt sống lại trong tâm trí Đanhi khi nàng nghe bản nhạc mà người nghệ sĩ già đã viết tặng nàng từ mười năm về trước. Đôi lúc, kết cấu của câu chuyện cũng cuốn theo dòng tâm trạng của nhân vật (cũng vẫn là đoạn Đanhi nghe bản nhạc của Grigô) nhưng mạch thời gian vẫn là chủ đạo.

Việc xây dựng hình tượng nhân vật cũng đậm chất thơ thể hiện ở chỗ: Miêu tả nhân vật Pauxtôpxki không chú trọng miêu tả hành động lời nói bên ngoài của nhân vật. Ông chú ý hơn đến những diễn biến, những suy nghĩ cảm xúc bên trong của nhân vật. Khi thì nhà văn để cho nhân vật Grigơ độc thoại nội tâm, bộc bạch trực tiếp suy nghĩ của mình dành cho cô bé Đanhi. Khi thì nhà thơ để cho dòng cảm xúc của Đanhi chảy tràn trên trang giấy trong nỗi niềm xúc động không nguôi ở giây phút kỳ diệu và hạnh phúc ấy. Diễn đạt trực tiếp cảm xúc của nhân vật chẳng phải là một đặc tính đặn trưng của thơ đấy hay sao?

Điều đáng nói nữa khi bàn về chất thơ trong truyện ngắn này cũng như trong rất nhiều truyện ngắn khác của Pauxtôpxki đó là giọng điệu trần thuật. Ngôn ngữ văn xuôi của Pauxtôpxki ngoài cái ý nghĩa cụ thể trong từng câu chữ dễ nhìn nhận nắm bắt còn có một cái vô hình khó chỉ ra nhưng hoàn toàn có thể cảm thấy - cái vô hình làm nên hình thái của văn Pauxtôpxki - ấy chính là cái giọng điệu của ông, là âm điệu câu văn cùng tiết tấu nhịp nhàng của nó. Trong “Cuốn sách đã viết từ lâu”, nhà văn khẳng định rằng “Trong văn xuôi chân chính bao giờ cũng co tiết tấu của nó”. Tiết tấu đó chính là sự thể hiện những điệu tâm hồn, những cung bậc khác nhau trong tình cảm của nhà văn. Giọng điệu trong “Lẵng quả thông” cũng khá linh hoạt song vẫn trong cái nền chung là âm hưởng nhẹ nhàng, êm đềm - một đặc trưng của phong cách văn xuôi của nhà văn. Đoạn đầu tiên là giọng văn trong sáng và đầy thư thái, thanh thản. Nó hòa nhịp với tâm hồn của một người nghệ sĩ được trở về với thiên nhiên nghỉ ngơi, thưởng thức những phút giây thanh bình yên ả quý giá. Nó còn hòa nhịp với sự trong sáng trong trẻo của tâm hồn bé Đanhi. Khi miêu tả nội tâm những suy nghĩ ước mong của Grigơ dành cho cô bé Đanhi, giọng điệu trần thuật vừa điềm tĩnh, trải nghiệm vừa tha thiết như chính lòng mong mỏi mang đến hạnh phúc cho cô bé của ông. Đoạn cuối cùng khi viết về tâm trạng của Đanhi lúc nhận món quà bất ngờ, giọng điệu vừa có sự dồn nén xúc động vừa có sự bung tỏa dữ dội của sự nhận thức của một cô bé trưởng thành. Chính vì giọng điệu luôn phù hợp cho nên câu chuyện dù cốt truyện đơn giản nhưng vẫn níu giữ được người đọc đến những chữ cuối cùng.

Làm nên chất thơ của “Lẵng quả thông” không thể quên nhắc tới ngôn ngữ nghệ thuật của nhà văn. Ông sử dụng trong bài viết của mình những rất nhiều những hình ảnh so sánh độc đáo. Ví như đây là một ví dụ: “Nếu như có thể lấy hết đồng và vàng trên trái đất đánh thành muôn vàn lá cây mỏng dính thì chúng cũng chỉ có thể làm thành một phần rất nhỏ của bộ áo mùa thu trải trên đồi núi kia mà thôi”. Ngòi bút của Pauxtôpxki thể hiện tài năng rõ nhất trong đoạn văn miêu tả âm nhạc của Grigơ. “Điệu nhạc tăng dần, cất bổng lên rồi gào thét lướt trên ngọn cây, như một luồng gió rứt lá, thổi rạp cỏ xuống đất, quất vào mặt những tia nước mát rượi”, rồi: “Sóng nhạc du dương làm cho mây gợn lên lăn tăn và những vì sao lung linh lấp lánh”…Trong thơ có nhạc đã đành, ngay cả trong văn xuôi Pauxtôpxki cũng làm cho nó tràn ngập nhạc tính với việc sử dụng linh hoạt các động từ mạnh cũng như những từ gợi cảm cùng với cách ngắt nhịp cũng sáng tạo và linh hoạt không kém. Tất cả làm cho những trang văn của Pauxtôpxki trở thành những bài thơ những bản nhạc réo rắt mãi trong trái tim người đọc.

“Với Pauxtôpxki, văn xuôi là hiện thân của tình yêu thơ không trở thành hiện thực. Ông đã dành trọn tình yêu thơ của mình cho văn xuôi” (Phan Hồng Giang). Những trang văn xuôi của ông là những bản nhạc mượt mà, êm đềm, mà “Lẵng quả thông” là một nốt nhạc trong sáng và đằm thắm.

- Nguồn: Blog Trần Thị Thu Hương -

Đọc thêm Truyện ngắn “Lẵng quả thông”