Thơ Thất ngôn bát cú là một thể thơ phổ biến có quá trình hình thành lâu dài và gắn liền với lịch sử văn hóa của dân tộc. Dù rằng có nguồn gốc ra đời từ Trung Quốc, song không thể phủ nhận được những thành tựu của thể thơ Thất ngôn bát cú trong lịch sử văn hóa, văn học nước nhà.
- Nguồn gốc thơ Thất ngôn bát cú
- Thơ Thất ngôn bát cú là gì?
- Cách làm thơ Thất ngôn bát cú
- Cảm nhận nhịp thơ
- Tuân thủ đúng quy tắc
- Cách ngắt nhịp
- Xác định bố cục
- Đề - Thực - Luận - Kết
- Lối tự do
- Lối song hành
- Một số biến thể
- Kết luận
Nguồn gốc thơ Thất ngôn bát cú
Thơ Thất ngôn bát cú là một thể thơ đã xuất hiện từ lâu đời tại Trung Quốc và đặc biệt phát triển dưới thời Đường, khi các nhà thơ đường thời đã đặt ra những quy tắc, quy định cụ thể (thể Đường luật) và được kéo dài xuyên suốt thời kì phong kiến và đạt thành tựu huy hoàng nhất trong thời kì văn học trung đại Việt Nam.
Đây là thể thơ được các vua chúa của Trung Quốc và Việt Nam lựa chọn cho việc thi cử và tuyển chọn nhân tài, đặc biệt là vào thời kì Bắc thuộc khi chúng chủ yếu được các cây bút quý tộc sử dụng.
Một sự kiện đặc biệt xảy đến đã thay đổi cách làm thơ Thất ngôn bát cú, khiến nó trở nên cởi mở và bay bổng hơn cho các cây bút sáng tác. Đó là thời kì diễn ra phong trào Thơ Mới, dường như đã thay đổi bộ mặt thi ca của Việt Nam trung đại và đặt nền móng cho thi ca Việt Nam hiện đại.
Bằng sự sáng tạo không ngừng nghỉ, các tác giả Việt Nam thời kì phong trào Thơ mới đã làm giảm tính gò bó, nghiêm ngặt của luật bằng trắc - vốn được sử dụng từ thời kì nhà Đường, qua đó khiến cho những nhà thơ sau này có thể được bay bổng hơn trong từng câu thơ.
Thơ Thất ngôn bát cú là gì?
Thơ Thất ngôn bát cú giống như tên gọi của mình. Là thể thơ với tám câu (bát cú) và mỗi câu sẽ có bảy chữ (thất ngôn). Hiện nay, chủ yếu trong nền văn học Việt Nam được chia thành hai loại thơ Thất ngôn bát cú, đó là thơ Thất ngôn bát cú (Thể đổi mới, từ đây chỉ viết là thơ Thất ngôn bát cú) và Thơ thất ngôn bát cú Đường luật.
Trong đó, thơ Thất ngôn bát cú hiện đang được ưu tiên sáng tác hơn cả vì sự đổi mới của nó đến từ việc giảm bớt đi những nghiêm luật và những quy tắc phức tạp trong quá trình sáng tác. Từ đó khiến cho số lượng bài thơ Thất ngôn bát cú trên văn đàn mỗi lúc một nhiều và sẽ còn tiếp tục được phát triển thêm trong tương lai.
Ngược lại, thơ Thất ngôn bát cú Đường luật do cách làm “khó” của mình lại trở nên hạn chế hơn và chỉ được một bộ phận các thi sĩ cao tuổi sáng tác. Dù vậy, thơ Thất ngôn bát cú Đường luật lại có một vị trí không thể bị lay chuyển trong nền lịch sử và văn hóa dân tộc. Đây là thể thơ gắn liền với sự phát triển của dân tộc khi không ít các bài thơ Thất ngôn bát cú Đường luật đã được sáng tác nhằm kêu gọi tinh thần kháng chiến của nhân dân.
Cách làm thơ Thất ngôn bát cú
Cảm nhận nhịp thơ
Làm thơ Thất ngôn bát cú (thể đổi mới) nói riêng không khó hay bất cứ một thể thơ bất kì nào cũng vậy. Tôi nói làm cách làm thơ đơn giản nhất chỉ là cách gieo vần và làm một cách nào đó để những câu thơ bạn viết ra không bị ngang là được. Nhưng làm được điều ấy cũng chẳng phải là điều dễ dàng.
Đối với những người vốn có sẵn nhịp thơ trong người (năng kiếu) việc nhìn nhận, cảm nhận âm hưởng của bài thơ là hoàn toàn dễ dàng. Làm thơ không đơn giản chỉ là khả năng sáng tạo, mà còn cần phải có khả năng cảm nhận nhịp thơ, vần điệu và cảm xúc.
Khoan hãy bàn tới sáng tạo và cảm xúc. Ở đây, đối với một người mới bắt đầu làm thơ, hay chỉ làm thơ để giải trí hay để phục vụ một sự kiện cộng đồng nào đó, việc phải làm quen với khả năng cảm nhận nhịp thơ là hết sức quan trọng.
Đối với những người muốn “ăn liền” (nghĩa là chỉ làm thơ một lần rồi thôi) hay cả những người mới bắt đầu học làm thơ, tôi có một cách rất đơn giản. Bạn hãy tìm và viết ra sẵn một vài bài thơ Thất ngôn bát cú mà bạn yêu thích. Sau đó nhẩm lại theo âm điệu của bài thơ đó.
Khi đã nắm rõ được âm điệu của bài thơ, giờ là lúc bạn sáng tác lời dựa theo đó. Tất nhiên bạn sẽ chẳng thể nào dựa hoàn toàn vào bản gốc để viết lại cả, vì điều này khá khó và hạn chế tính sáng tạo. Hãy đọc, đọc càng nhiều bài thơ Thất ngôn bát cú càng tốt. Qua đó cảm nhận được âm điệu được thể hiện qua từng bài thơ. Dần dần, lối tư duy và suy nghĩ của bạn sẽ có thể làm quen và cho ra đời những bài thơ Thất ngôn bát cú tuyệt vời.
Đối với những người muốn làm thơ Thất ngôn bát cú một cách bài bản hơn. Bên cạnh việc cảm nhận về âm điệu của dòng thơ này, bạn cũng cần phải tìm hiểu về luật bằng trắc. Dù cho việc bạn có thể cảm nhận được âm điệu của dòng thơ này đã có thể giúp bạn hoàn thiện rất nhiều những bài thơ Thất ngôn bát cú hay. Nhưng để có thể hiểu được cặn cẽ được dòng thơ này và trở thành chuyên gia của dòng thơ Thất ngôn bát cú. Việc am hiểu tường tận về luật bằng trắc và các nghiêm luật khác là điều không thể bỏ qua.
Tuân thủ đúng quy tắc
Không nói tới thể Đường luật, nhưng dù là thơ Thất ngôn bát cú thể đổi mới, bạn cũng cần phải tuân thủ đúng quy tắc của thể thơ này. Thực ra nó cũng chẳng có gì quá khó, chỉ cần một bài thơ có tám câu, mỗi câu có bảy chữ là được. Thơ Thất ngôn bát cú thể đổi mới thực chất đã được loại bỏ hoàn toàn các niêm luật cũ để cho thi nhân có thể tự do sáng tạo.
Cách ngắt nhịp
Cách ngắt nhịp của thơ Thất ngôn bát cú cũng giống như cách ngắt nhịp của thơ bảy chữ. Ta sẽ có cách ngắt nhịp phổ biến nhất đó là ngắt nhịp 4/3.
Ví dụ: Bài thơ Qua đèo ngang của Bà huyện Thanh Quan
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
Dừng chân đứng lại trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng ta với ta.
Dễ dàng thể thấy được, toàn bộ bài thơ trên đều được viết với cách ngắt nhịp 4/3. Với sự đơn giản mà hiệu quả, bạn hoàn toàn có thể dựa theo đó để viết nên một bài thơ Thất ngôn bát cú một cách dễ dàng.
Ngoài cách ngắt nhịp 4/3 ra, ta cũng còn nhiều cách ngắt nhịp khác tùy vào từng bài thơ và khả năng sáng tạo của mỗi tác giả là không có giới hạn. Hãy thử suy nghĩ và khám phá cho mình những cách ngắt nhịp độc đáo nhé!
Xác định bố cục
Có ba cách xác định bố cục cho một bài tho Thất ngôn bát cú. Một cách theo lối cổ điển Đường luật là “Đề - thực - luận - kết”. Cách thứ hai là bố cục tự do và cuối cùng là cách song hành. Cách cuối cùng này do tôi sáng tạo ra nên cũng chưa có phân tích chuyên sâu, dù vậy, tôi sẽ nêu rõ nó ở phần sau của mục này.
Đề - Thực - Luận - Kết
Trước tiên, ta hãy đi tới bố cục theo lối cổ điển.
Vậy “Đề - thực - luận - kết” là gì?
Đề tức là chủ đề, gồm hai câu đầu nhằm giới thiệu chung về vấn đề được nói tới.
Ví dụ:
“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”
Đây là hai câu đầu trong bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan. Các bạn có thể thấy đây là hai câu đề của bài thơ. Câu thứ nhất giới thiệu về bối cảnh: bước tới Đèo Ngang vào một buổi xế tà. Câu thứ hai là quang cảnh tổng quan về nơi đây: toàn là cỏ cây, cùng với núi đá…
Hai câu Đề của một bài thơ Thất ngôn bát cú là rất quan trọng, bạn cần làm sao để bao quát toàn bộ vấn đề bài thơ chỉ trong hai câu ngắn ngủi. Giống như bạn cần phải giới thiệu một điều gì đó tới người đọc chẳng hạn. Hãy bắt đầu từ việc giới thiệu về chủ đề, bao gồm cả không thời gian. Sự việc được nói tới trong bài thơ xảy ra vào khi nào, ở đâu, nói về vấn đề gì. Đó là những câu hỏi mà bạn cần phải tự đặt ra khi viết hai câu Đề này.
Tiếp tới là phần Thực, gồm câu 3-4 có nhiệm vụ chính là miêu tả chi tiết vấn đề bạn đã nêu ra ở phần Đề.
Lấy ví dụ tiếp bài Qua Đèo Ngang:
“Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.”
Đây là hai câu tả thực khung cảnh của Đèo Ngang, bổ trợ và làm rõ ý cho câu Đề: “Cỏ cây chen đá, lá chen hoa”. Thể hiện rằng đây là một nơi rất hoang vu hẻo lánh và chẳng có được bao nhiêu nhà ở.
Tương tự như vậy, khi viết tới hai câu thực này, câu hỏi bạn cần đặt ra cho mình đó là vấn đề bạn nhắc tới ở phần Đề kia, nó Làm sao? nó Như thế nào? Có vuông tròn méo mó gì không?
Ví dụ bạn viết về chủ đề tình yêu. Ở hai câu đề bạn đã giới thiệu không gian và thời gian khi hai người yêu nhau ở đâu, hoàn cảnh nào. Thì ở hai câu Thực này, bạn phải cho người đọc thấy được thực trạng của tình yêu ấy. Như là hai người có hôn nhau không? Hay chỉ nắm tay thôi? Nếu hôn rồi thì nụ hôn ấy có vị gì? Ngọt như cà phê hay là cổ vừa ăn bún đậu xong… Hay là cổ thậm chí còn thờ ơ với bạn…
Sau Thực, ta sẽ viết tiếp tới hai câu của phần Luận. Đây là phần bạn cần mở rộng vấn đề, suy luận vấn đề và làm cho bài thơ thêm sâu sắc. Có thể nói, đây là phần quan trọng nhất trong cả bài thơ, nó cho thấy được quan điểm tư tưởng xuyên suốt cả bài.
(Ví dụ Qua Đèo Ngang)
“Nhớ nước thương nhà con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.”
Ở đây tác giả đã thể hiện tình yêu đất nước và nỗi lòng đau xót trước cảnh tang thương chiến tranh đất nước qua những hình ảnh “con quốc” và “cái gia”.
Xét lại về cách triển khai, điểm cần lưu ý của câu này nhằm để diễn tả vấn đề bạn muốn gửi gắm vào bài thơ là gì? Bạn làm bài thơ này với mục đích là gì? Đây sẽ là hai câu thơ mà bạn cần nêu ra và làm rõ nó. Như ví dụ về tình yêu ở bên trên. Hãy đặt câu hỏi rằng bài thơ ấy được làm ra để làm gì? Để thể hiện sự vui sướng khi được tràn ngập trong tình yêu, hay đau khổ sau khi chia tay, thậm chí là nỗi uất hận với người yêu cũ. Đây chính là hai câu thơ mà bạn có thể “xả” hết nỗi lòng của mình vào.
Cuối cùng là tới phần Kết với nhiệm vụ kết thúc và tổng kế vấn đề.
“Một mảnh tình riêng, ta với ta”
Ý muốn nói nỗi lòng xuyên suốt cả bài thơ chỉ có mình tác giả, thể hiện nỗi cô đơn trống vắng, tựa như chốn Đèo Ngang ít người.
Vậy Kết quả của tất cả mọi chuyện trong bài thơ bạn đang làm là gì? Nó đã kết thúc như thế nào? Bạn cần làm rõ chúng trong mục này.
Câu kết, dù không có sự quan trọng như phần Đề và Luận, nhưng cũng giúp cho bài thơ của bạn được hoàn thiện một cách trọn vẹn nhất. Vậy nên xin chớ có làm qua loa không chỉ phần Kết này mà trong bất cứ mục nào hay bất cứ chuyện gì. Hay trau chuốt và hoàn thiện bài thơ của mình một cách trọn vẹn nhất.
Lối tự do
Đây là lối viết mà có lẽ rất nhiều người mới làm thơ Thất ngôn bát cú thường làm, hay nói chính xác là thích gì viết nấy, miễn sao nghe hay và đủ dòng đủ câu là được. Nhưng ở đây tôi không hề đề cập đến lối viết tự do bừa bãi như vậy.
Trong bất cứ một bài thơ, bài văn hay thậm chí mọi vấn đề trong cuộc sống, có sự mở đầu thì phải có diễn tiến và kết thúc, ngay cả thơ Thất ngôn bát cú cũng vậy.
Lối thơ tự do mà tôi nói tới ở đây cũng bao gồm ba phần chính bao gồm Mở đầu - Thân bài - Kết bài. Hay được giải thích rõ ràng hơn là “Nêu vấn đề” - “Phát triển nội dung” - “Giải quyết, kết luận”.
Tuy nhiên tôi nói tự do ở chỗ là bạn có thể căn chỉnh ba phần này tùy theo ý muốn của mình, có thể mở bài chỉ cần một câu và kết bài cũng vậy. Còn đâu năm câu giữa bạn dành trọn vẹn cho việc đi sâu vào “Phát triển vấn đề”. Điều đó hoàn toàn tùy thuộc vào bạn. Dù vậy cần phải nhớ một điều: cần phải căn chỉnh sao cho hài hòa và ưu tiên cho phần quan trọng nhất của cả bài là “Phát triển vấn đề”.
Lối song hành
Từ song hành này tuy rằng nghe vẫn còn khá xa lạ với nhiều người. Nhưng sự thật thì từ song hành này đã được dùng như để nêu lên một loại bố cục viết bài đã được học từ cấp 2 cùng với Tổng - Phân - Hợp, Quy Nạp hay Diễn dịch. Nhưng loại bố cục này chỉ được dạy và làm đề thi cho các bạn chuyên văn hoặc trong đội tuyển học sinh giỏi, nên mọi người không biết cũng không sao.
Vậy tôi sẽ giải thích cho mọi người song hành là gì trước đã nhé, tất nhiên là bằng một cách dễ hiểu nhất.
Đó chính là việc bạn khai thác 2 khía cạnh trong cùng một vấn đề lớn mà chúng có liên quan tới nhau. Tương tự như vậy, lối song hành trong thơ Thất ngôn bát cú là khai thác vào 2 luận điểm trong một vấn đề lớn. Nói đơn giản lại thì là bạn chia bài thơ Thất ngôn bát cú của bạn thành 2 phần (2 bài thơ Thất ngôn tứ tuyệt). Trong đó có chưa hai nội dung bạn cần khai thác.
Do nằm trong cùng một bài thơ, nên việc bố cục của 2 phần này cũng phải bổ trợ cho nhau. Ở nửa bài thơ đầu, bạn cần phải có ít nhất một câu để nêu tổng quát vấn đề được nói tới, sau đó dành phần còn lại cho vấn đề thứ nhất.
Ở nửa sau của bài thơ, bạn cũng cần phải có ít nhất một câu để kết luận được vấn đề đã nêu lên trong bài, trong khi ba câu trước đó dùng để nêu lên vấn đề thứ 2.
Bạn có thể thấy được loại bố cục Đề - Thực - Luận - Kết cũng tương tự như bố cục song hành khi coi phần Thực và phần Luận là hai vấn đề song song cần triển khai.
Tuy nhiên, bố cục song hành khác ở một điểm, đó là bạn có thể nêu bất cứ vấn đề nào mà không nhất thiết phải tả thực và phân tích vấn đề. Cộng thêm với việc không nhất thiết câu mở đầu và kết thúc phải đúng 2 dòng. Điều này có thể khiến bạn triển khai ý tưởng của mình được thoải mái hơn.
Tôi lấy ví dụ một bài thơ tôi đã viết trong một chiều đứng trên cầu Long Biên.
Dòng sông mùa thu
Tôi yêu nàng, dòng sông mùa thu.
Sóng vàng lấp lánh cuốn xô bờ,
Êm đềm dịu dàng tựa thiếu nữ,
Thong thả yêu kiều nhẹ nhàng trôi.
E ấp má hồng duyên đằm thắm,
Phù sa đỏ nặng đắp đôi bờ,
Khép nép e thẹn nàng trinh nữ,
Chung tình đợi chờ người mình yêu.
Tôi sẽ chỉ phân tích cho các bạn một cách ngắn gọn nhất về những gì trong bài thơ này.
Hai câu thơ đầu tiên nêu lên nội dung chính của cả bài: Dòng sông mùa thu và hình ảnh tổng quan về nó.
Tiếp theo là 2 câu thơ miêu tả thực tế. Ở đây tôi đã ví dòng sông như thể một thiếu nữ, điều này mở ra luận điểm thư 2 khi đi sâu vào miểu tả vẻ đẹp của nàng thiếu nữ ấy.
Phần đầu mượn hình ảnh người thiếu nữ để nói về dòng sông, còn phần sau lại mượn dòng sông để miêu tả ngược lại người thiếu nữ.
Cuối cùng là hai câu kết luận về dòng sông mùa thu.
Thực tế, nếu như bạn muốn viết một bài thơ Thất ngôn bát cú, tôi vẫn khuyên bạn rằng hãy nên viết nó theo dạng bố cục của Đề - Thực - Luận - Kết. Đây là dạng bố cục tốt nhất của thể loại thơ này dành cho người mới bắt đầu làm thơ. Thậm chí, khi luyện tập nhiều về dạng bố cục Đề - Thực - Luận - Kết, bạn sẽ có thể cải thiện, trau dồi khả năng viết và triển khai vấn đề của tất cả các thể thơ khác. Bởi đây là một dạng bố cục hài hòa, không bị ít quá chỗ này cũng không bị thừa quá chỗ kia. Là một tinh hoa của những bậc tiền nhân đời trước đã để lại.
Một số biến thể
Thơ Thất ngôn bát cú không chỉ có thể Đường luật là biến thể duy nhất. Nó còn có cho mình một biến thể khác nữa đó chính là thơ Thất ngôn tứ tuyệt (bốn dòng, mỗi dòng bảy chữ) và thơ Thất ngôn tứ tuyệt thể Đường luật.
Về cơ bản, thơ Thất ngôn tứ tuyệt chỉ là một bản thu nhỏ của thơ Thất ngôn bát cú (hoặc ngược lại, thơ Thất ngôn bát cú là bản mở rộng của Thất ngôn tứ tuyệt, tùy mỗi người).
Song đây cũng là môt thể thơ phổ biến do cách làm dễ dàng và dung lượng ngắn gọn của nó.
Kết luận
Có thể nói Thơ thất ngôn bát cú Đường luật là một phần của thơ Thất ngôn bát cú, chúng chỉ khác nhau ở điểm thơ Thất ngôn bát cú thể đổi mới thì không cần áp dụng Đường luật.
Qua bài viết trên, hi vọng các bạn đã có thể làm cho mình một bài thơ Thất ngôn bát cú của riêng mình và hiểu thêm một phần nào đó về Đường luật (nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, tôi sẽ có một bài viết khác). Ngoài ra, hãy đón đọc thêm nhiều nội dung bổ ích từ Blog Văn học trong tôi nữa nhé!
